پهپاد شاهد ۲۳۸؛ بررسی نسخه جتموتور شاهد ۱۳۶، انواع، مشخصات و سابقه رزمی
پهپاد شاهد ۲۳۸ چیست؟ مشخصات، انواع، برد و سابقه عملیاتی
پهپاد شاهد ۲۳۸ یا Shahed-238 را میتوان نسخه سریعتر و جتموتور خانواده مشهور شاهد ۱۳۶ دانست. در این مدل، موتور پیستونی و ملخ انتهای بدنه کنار گذاشته شده و یک موتور توربوجت کوچک جای آن را گرفته است.
این تغییر در ظاهر ساده، ماهیت عملیاتی پهپاد را تا حد زیادی عوض میکند. شاهد ۱۳۶ به دلیل سرعت پایین، صدای مشخص موتور و مدت پرواز طولانیتر، زمان بیشتری برای کشف و رهگیری در اختیار پدافند قرار میدهد. شاهد ۲۳۸ با سرعت چند برابر بیشتر، این زمان واکنش را کاهش میدهد و مقابله با آن را برای توپهای ضدهوایی، تیربارها و پهپادهای رهگیر کندتر دشوارتر میکند.
البته سرعت بیشتر بدون هزینه به دست نیامده است. موتور جت سوخت بیشتری مصرف میکند، حرارت و صدای بیشتری دارد و قیمت آن نیز از موتور پیستونی بالاتر است. به همین دلیل، شاهد ۲۳۸ الزاماً جایگزین کامل شاهد ۱۳۶ نیست؛ بلکه سلاحی مکمل برای حمله به اهداف مهمتر، کاهش زمان هشدار و فشار بر سامانههای پدافندی محسوب میشود.
اطلاعات رسمی و کاملی درباره مشخصات این پهپاد منتشر نشده و اعداد اعلامشده در منابع مختلف تفاوت زیادی دارند. بنابراین باید میان اطلاعات مشاهدهشده، برآوردهای کارشناسی و ادعاهای رسانهای تفاوت قائل شد.
جدول مشخصات پهپاد شاهد ۲۳۸
| ویژگی | اطلاعات منتشرشده |
|---|---|
| نام | شاهد ۲۳۸ |
| نام انگلیسی | Shahed-238 |
| کشور سازنده | ایران |
| سازنده | صنایع هوایی شاهد |
| نوع | پهپاد تهاجمی یکطرفه یا مهمات سرگردان |
| الگوی بدنه | بالدلتای بدون دم، برگرفته از شاهد ۱۳۶ |
| پیشرانه | یک موتور توربوجت کوچک |
| سرعت | حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت، وابسته به مدل و شرایط پرواز |
| برد برآوردی | حدود ۱۰۰۰ کیلومتر؛ ارقام بالاتر نیز گزارش شده اما قطعی نیست |
| طول | حدود ۳٫۵ متر |
| دهانه بال | نزدیک به ۳ متر |
| وزن برخاست | حدود ۲۵۰ تا ۳۷۰ کیلوگرم در برآوردهای مختلف |
| وزن کلاهک | معمولاً حدود ۵۰ کیلوگرم؛ برای بعضی مدلهای روسی ارقام بیشتری گزارش شده است |
| هدایت | ناوبری ماهوارهای و اینرسی، اپتیکی/حرارتی یا راداری |
| شیوه پرتاب | ریل زمینی همراه با بوستر سوخت جامد |
| کاربر شناختهشده | ایران و روسیه |
| نمونه روسی مرتبط | Geran-3 |
| زمان رونمایی رسمی | نوامبر ۲۰۲۳ |
اعداد جدول قطعی و یکسان نیستند. صفحه تخصصی Missile Threat وابسته به CSIS نیز سرعت ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت، طول تقریبی ۳٫۵ متر و دهانه بال حدود ۳ متر را گزارش کرده، اما تأکید دارد که عملکرد مدلهای مختلف به موتور، سوخت، کلاهک و سامانه هدایت وابسته است. مشخصات شاهد ۲۳۸ در پایگاه Missile Threat
تاریخچه ساخت شاهد ۲۳۸
نخستین تصاویر جدی از پهپاد جتموتور جدید ایران در سال ۲۰۲۳ منتشر شد. این پهپاد از نظر فرم بدنه شباهت زیادی به شاهد ۱۳۶ داشت، اما در قسمت عقب آن دیگر خبری از موتور ملخی نبود.
شاهد ۲۳۸ در نوامبر ۲۰۲۳، طی نمایشگاه دستاوردهای نیروی هوافضای سپاه پاسداران، بهصورت رسمی نمایش داده شد. سه نمونه با بدنه مشکی در این نمایشگاه دیده شدند که دماغه متفاوت آنها به استفاده از سامانههای هدایت مختلف اشاره داشت.
هدف اصلی پروژه ظاهراً حفظ مزایای بدنه ساده شاهد ۱۳۶ و برطرفکردن یکی از مهمترین ضعفهای آن، یعنی سرعت پایین، بوده است.
شاهد ۱۳۶ برای حملات پرتعداد و دوربرد سلاح مناسبی است، اما سرعت معمول آن در محدوده تقریبی ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت قرار میگیرد. چنین سرعتی به شبکه پدافندی فرصت میدهد مسیر پهپاد را دنبال کند، تیمهای متحرک را در مسیر قرار دهد یا پهپاد رهگیر به پرواز درآورد.
در شاهد ۲۳۸، موتور توربوجت میتواند سرعت را به محدوده چندصد کیلومتر بر ساعت برساند. در مقابل، میزان مصرف سوخت، قیمت، امضای حرارتی و پیچیدگی فنی افزایش پیدا میکند.
طراحی بدنه شاهد ۲۳۸
شاهد ۲۳۸ از طرح بالدلتای بدون دم استفاده میکند. بدنه اصلی با بالها ترکیب شده و سطوح عمودی کوچکی در انتهای بالها دیده میشود.
این طراحی چند مزیت دارد:
- تعداد قطعات سازهای نسبتاً کم است؛
- تولید بدنه سادهتر میشود؛
- فضای داخلی قابلتوجهی برای سوخت وجود دارد؛
- پایداری لازم برای پرواز دوربرد فراهم میشود؛
- حملونقل و پرتاب چند پهپاد از یک خودرو امکانپذیر است.
ورودی هوای موتور در بخش بالایی بدنه قرار گرفته است. موتور جت در قسمت عقب نصب شده و خروجی آن در انتهای پهپاد دیده میشود. این آرایش با شاهد ۱۳۶ متفاوت است؛ زیرا شاهد ۱۳۶ موتور پیستونی و ملخ رانشی آشکاری در انتهای بدنه دارد.
قرارگرفتن ورودی هوا روی بدنه همچنین احتمال ورود مستقیم اجسام خارجی از پایین را کاهش میدهد، ولی مشخصات آیرودینامیکی و راندمان آن در زوایای پروازی مختلف به طراحی داخلی کانال هوا وابسته است.
شاهد ۲۳۸ را نباید یک پهپاد رادارگریز واقعی دانست. فرم بالدلتا ممکن است از بعضی زوایا بازتاب راداری کمتری از یک هواپیمای معمولی ایجاد کند، اما ورودی هوا، خروجی موتور، اتصالات بدنه و مواد سازهای آن براساس استانداردهای شناختهشده هواگردهای پنهانکار طراحی نشدهاند.
آیا رنگ مشکی شاهد ۲۳۸ نشانه رادارگریزی است؟
هر سه نمونه نمایشدادهشده در رونمایی اولیه رنگ مشکی داشتند. این موضوع باعث شد بعضی رسانهها از استفاده مواد جاذب امواج رادار صحبت کنند.
مدرک عمومی و مستقلی برای اثبات این ادعا وجود ندارد. رنگ مشکی میتواند دلایل سادهتری داشته باشد:
- کاهش دیدهشدن پهپاد در آسمان شب؛
- ایجاد ظاهر متفاوت برای نمونه جدید؛
- پوشش محافظ بدنه؛
- هماهنگی ظاهری نمونههای نمایشگاهی.
حتی اگر در پوشش بدنه مقداری ماده جاذب امواج استفاده شده باشد، این مسئله بهتنهایی شاهد ۲۳۸ را به پهپاد رادارگریز تبدیل نمیکند. کاهش سطح مقطع راداری به شکل دقیق بدنه، جنس مواد، پوشش اتصالات، طراحی ورودی موتور و وضعیت پرواز بستگی دارد.
موتور شاهد ۲۳۸
مهمترین تفاوت شاهد ۲۳۸ با شاهد ۱۳۶، موتور آن است. شاهد ۱۳۶ از یک موتور پیستونی کوچک و ملخ رانشی استفاده میکند، اما شاهد ۲۳۸ به موتور توربوجت مجهز شده است.
در بررسی بقایای نمونهای که اوایل سال ۲۰۲۴ در اوکراین پیدا شد، موتور TJ150 ساخت شرکت چکی PBS Velká Bíteš شناسایی شد. این موتور حدود ۱۵۰۰ نیوتن رانش دارد و برای پهپادها، اهداف پرنده و سامانههای کوچک هوایی طراحی شده است. گزارش بررسی موتور و قطعات شاهد ۲۳۸
وجود موتور چکی به معنی فروش مستقیم و قانونی آن برای کاربرد نظامی ایران نیست. قطعات صنعتی و دوکاربردی ممکن است از طریق واسطهها، بازار ثانویه، شرکتهای پوششی یا انتقال غیرمستقیم تهیه شوند. همچنین ایران توانایی ساخت نمونههای بومی یا مهندسی معکوسشده موتورهای کوچک جت را دارد.
منابع مختلف نامهایی مانند طلوع ۱۰ را نیز برای موتور بومی مرتبط با این پهپاد مطرح کردهاند. از سوی دیگر، نمونه روسی گرن ۳ احتمالاً در همه سریهای تولیدی از موتور یکسانی استفاده نمیکند و موتورهای چینی یا نمونههای بومی نیز در آن گزارش شدهاند.
مزایای موتور جت
- سرعت بسیار بیشتر از شاهد ۱۳۶؛
- کاهش زمان هشدار پدافند؛
- دشوارترشدن رهگیری با پهپادهای کند؛
- امکان نزدیکشدن سریع به هدف؛
- توانایی تغییر ارتفاع و سرعت در زمان کوتاهتر.
معایب موتور جت
- مصرف سوخت بیشتر؛
- قیمت بالاتر؛
- امضای حرارتی قویتر؛
- صدای زیاد؛
- نیاز به قطعات مقاوم در برابر حرارت؛
- کاهش احتمالی برد نسبت به شاهد ۱۳۶؛
- افزایش دشواری تولید انبوه ارزان.
سرعت شاهد ۲۳۸ چقدر است؟
برای سرعت شاهد ۲۳۸ اعداد مختلفی از حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت منتشر شده است. گزارش بررسی نمونه سرنگونشده در اوکراین، سرعت پرواز آن را بیش از ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت اعلام میکرد.
سرعت واقعی به عوامل زیر وابسته است:
- مدل و رانش موتور؛
- میزان سوخت؛
- وزن کلاهک؛
- ارتفاع پرواز؛
- سرعت باد؛
- مسیر و مانورهای پروازی؛
- ضرورت حفظ سوخت برای رسیدن به هدف.
پهپاد احتمالاً در تمام مسیر با حداکثر سرعت پرواز نمیکند. موتور جت در رانش بالا سوخت زیادی مصرف میکند؛ بنابراین ممکن است پهپاد بخش عمده مسیر را با سرعت اقتصادی طی کند و هنگام نزدیکشدن به منطقه هدف سرعت بگیرد.
در نتیجه، عدد ۵۰۰ یا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت را باید حداکثر یا سرعت ثبتشده در شرایط مشخص دانست، نه الزاماً سرعت ثابت در تمام مأموریت.
برد شاهد ۲۳۸
برد دقیق شاهد ۲۳۸ رسماً اعلام نشده است. برخی منابع برد آن را حدود ۱۰۰۰ کیلومتر و بعضی گزارشها تا ۲۰۰۰ یا حتی ۲۵۰۰ کیلومتر مطرح کردهاند.
برآورد نزدیک به ۱۰۰۰ کیلومتر برای نسخهای با موتور جت و کلاهک حدود ۵۰ کیلوگرمی واقعبینانهتر به نظر میرسد، ولی نوع موتور و مقدار سوخت میتواند این عدد را تغییر دهد.
شاهد ۱۳۶ به دلیل موتور پیستونی کممصرف احتمالاً برد بیشتری دارد. موتور جت سرعت را بالا میبرد، اما برای حفظ این سرعت به سوخت بیشتری نیاز دارد. اگر ابعاد بدنه تقریباً ثابت باقی بماند، طراح باید میان سه عامل تعادل برقرار کند:
- مقدار سوخت؛
- وزن کلاهک؛
- برد و سرعت پرواز.
به همین دلیل، یک شاهد ۲۳۸ با کلاهک سنگین نمیتواند الزاماً همان برد نمونه سبکتر را حفظ کند.
کلاهک جنگی شاهد ۲۳۸
برای کلاهک شاهد ۲۳۸ معمولاً وزن حدود ۵۰ کیلوگرم ذکر میشود. این وزن احتمالاً شامل پوسته، ماده منفجره و چاشنی است و نباید آن را با وزن خالص ماده انفجاری یکسان گرفت.
نوع کلاهک میتواند با توجه به مأموریت تغییر کند:
- کلاهک انفجاری شدید برای ساختمانها و تأسیسات؛
- کلاهک ترکشزا برای اهداف بدون پوشش؛
- کلاهک ترکیبی برای تجهیزات و زیرساختها؛
- نمونههای احتمالی نفوذی برای اهداف مقاومتر.
برای بعضی نسخههای روسی خانواده گرن ۳، کلاهکهای ۵۰ تا ۹۰ کیلوگرمی گزارش شده است؛ اما گرن ۳ دقیقاً همان پهپاد ایرانی نیست و در موتور، محل نصب پیشرانه، بدنه و محموله تفاوتهایی دارد.
انواع شاهد ۲۳۸
در رونمایی سال ۲۰۲۳ سه نمونه شاهد ۲۳۸ با دماغههای متفاوت نمایش داده شد. تفاوت اصلی این نمونهها به سامانه هدایت مربوط میشد.
شاهد ۲۳۸ با هدایت ماهوارهای و اینرسی
این مدل سادهترین نسخه خانواده محسوب میشود. مختصات هدف پیش از پرتاب در سامانه وارد میشود و پهپاد با استفاده از ناوبری اینرسی و دریافت سیگنال ماهوارهای به سمت آن حرکت میکند.
اهداف احتمالی این نسخه عبارتاند از:
- انبارها؛
- ساختمانهای فرماندهی؛
- پایگاههای ثابت؛
- زیرساختهای انرژی؛
- فرودگاهها؛
- تأسیسات صنعتی.
مزیت این روش، سادگی و استقلال نسبی بعد از پرتاب است. ضعف آن نیز ناتوانی در تعقیب هدف متحرک و آسیبپذیری سامانه ماهوارهای در برابر اخلال است.
سامانه اینرسی میتواند پس از قطع سیگنال ماهوارهای پرواز را ادامه دهد، اما خطای آن در طول زمان افزایش پیدا میکند.
شاهد ۲۳۸ اپتیکی و حرارتی
نسخه دوم دارای جستجوگر الکترواپتیکی یا فروسرخ در دماغه است. چنین حسگری میتواند اختلاف تصویر یا حرارت هدف با محیط اطراف را تشخیص دهد.
اهداف احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- خودروهای نظامی؛
- هواپیماهای مستقر روی زمین؛
- ژنراتورها و تجهیزات روشن؛
- مراکز صنعتی گرم؛
- کشتیها و شناورها؛
- اهداف متحرک با امضای حرارتی مشخص.
هنوز مشخص نیست هدایت نهایی این نسخه کاملاً خودکار است یا در بعضی پیکربندیها اپراتور تصویر را دریافت و هدف را انتخاب میکند. هدایت انسانی در برد زیاد به لینک ارتباطی مقاوم و شبکه انتقال داده نیاز دارد.
شاهد ۲۳۸ با جستجوگر راداری
نسخه سوم با دماغه متفاوت، بهعنوان نمونه مجهز به سامانه راداری معرفی شده است. تحلیلگران احتمال میدهند این مدل برای کشف و حمله به منابع انتشار امواج راداری طراحی شده باشد.
در این صورت، نقش آن به مهمات ضدتشعشع نزدیک میشود و میتواند علیه اهداف زیر به کار رود:
- رادارهای پدافند هوایی؛
- رادارهای مراقبت؛
- سامانههای کنترل آتش؛
- تجهیزات جنگ الکترونیک؛
- فرستندههای قدرتمند.
توان عملی این نسخه به حساسیت گیرنده، بانک تهدیدات، دقت جهتیابی و امکان ادامه حمله پس از خاموششدن رادار بستگی دارد. اطلاعات عمومی برای ارزیابی قطعی این موارد وجود ندارد.
نحوه پرتاب شاهد ۲۳۸
شاهد ۲۳۸ مانند بسیاری از پهپادهای خانواده شاهد، از باند فرودگاه برخاست نمیکند. پهپاد روی ریل قرار میگیرد و یک بوستر سوخت جامد آن را به سرعت اولیه مناسب میرساند.
پس از شتابگیری و آغاز عملکرد موتور جت، بوستر جدا میشود و پهپاد مسیر برنامهریزیشده خود را ادامه میدهد.
پرتاب ریلی چند مزیت دارد:
- عدم نیاز به فرودگاه؛
- امکان جابهجایی سامانه پرتاب؛
- استقرار در مناطق پراکنده؛
- شلیک چند پهپاد در فاصله زمانی کوتاه؛
- دشوارشدن شناسایی محل پرتاب.
برخی تصاویر، پرتابگرهای نصبشده روی کامیون یا خودرو را نشان میدهند. این قابلیت به یگان اجازه میدهد پس از پرتاب محل را ترک کند و احتمال حمله متقابل را کاهش دهد.
تفاوت شاهد ۲۳۸ و شاهد ۱۳۶
| ویژگی | شاهد ۱۳۶ | شاهد ۲۳۸ |
|---|---|---|
| موتور | پیستونی و ملخی | توربوجت |
| سرعت معمول | حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت | حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت |
| مصرف سوخت | کمتر | بیشتر |
| برد | احتمالاً بیشتر | احتمالاً کمتر در پیکربندی مشابه |
| قیمت | ارزانتر | گرانتر |
| امضای حرارتی | محدودتر | بیشتر |
| صدای پرواز | صدای مشخص موتور پیستونی | صدای شبیه موتور جت کوچک |
| زمان واکنش پدافند | بیشتر | کمتر |
| رهگیری با تیربار | سادهتر در شرایط مناسب | دشوارتر |
| تنوع هدایت | عمدتاً مختصات ثابت | ماهوارهای، اپتیکی/حرارتی و راداری |
| نقش اصلی | حمله انبوه و دوربرد | حمله سریعتر به اهداف مهم یا پدافندی |
شاهد ۱۳۶ از نظر هزینه و برد اقتصادی مزیت دارد، ولی شاهد ۲۳۸ سریعتر است. بنابراین استفاده ترکیبی از هر دو میتواند برای پدافند مشکل ایجاد کند: ابتدا تعداد زیادی شاهد ۱۳۶ و پهپاد فریبنده شبکه دفاعی را درگیر میکنند و سپس پهپادهای سریعتر در مسیرهای متفاوت وارد میشوند.
تفاوت شاهد ۲۳۸ و موشک کروز
شاهد ۲۳۸ در مرز میان پهپاد انتحاری و موشک کروز سبک قرار میگیرد. هر دو وسیله یکطرفه هستند و کلاهک را مستقیماً به هدف میرسانند، اما معمولاً تفاوتهایی دارند.
| ویژگی | شاهد ۲۳۸ | موشک کروز نظامی پیشرفته |
|---|---|---|
| سرعت | زیرصوت و نسبتاً پایینتر | معمولاً زیرصوت سریع یا فراصوت |
| قیمت | احتمالاً کمتر | بسیار بیشتر |
| بدنه | ساده و مناسب تولید انبوه | پیچیدهتر |
| هدایت | وابسته به نسخه | معمولاً چندلایه و دقیقتر |
| ناوبری عوارض زمین | نامشخص یا محدود | در مدلهای پیشرفته وجود دارد |
| توان نفوذ | متوسط | معمولاً بالاتر |
| کلاهک | حدود ۵۰ کیلوگرم | اغلب چندصد کیلوگرم |
| پنهانکاری | محدود | در بعضی مدلها پیشرفته |
| مأموریت | فشار پدافندی و حمله اقتصادیتر | انهدام دقیق اهداف مهم و مقاوم |
شاهد ۲۳۸ قدرت تخریب یک موشک کروز سنگین را ندارد، اما در تعداد بالا میتواند بخشی از مأموریت آن را با هزینه کمتر انجام دهد.
شاهد ۲۳۸ در جنگ اوکراین
نخستین مدرک عمومی مهم از استفاده رزمی شاهد ۲۳۸ در ژانویه ۲۰۲۴ در اوکراین ظاهر شد. تصاویر بقایای یک پهپاد جتموتور منتشر شد که از نظر بدنه و آرایش داخلی با شاهد ۲۳۸ مطابقت داشت.
بررسی قطعات آن نشان داد پهپاد از موتور TJ150 و مجموعهای از قطعات الکترونیکی خارجی استفاده میکرد. گزارشها سرعت پرواز آن را بیش از ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت عنوان کردند.
این مورد نشان داد روسیه دستکم تعداد محدودی از پهپادهای جتموتور ایرانی را برای آزمایش عملیاتی دریافت کرده است. بااینحال، تا مدتی استفاده گسترده و مداوم از نمونه ایرانی مشاهده نشد.
روسیه بعداً نمونه داخلی مرتبط با این طرح را با نام Geran-3 یا گرن ۳ توسعه داد. در سال ۲۰۲۵ بقایای بیشتری از پهپادهای جتموتور روسی در اوکراین پیدا شد. نمونه روسی در جزئیات سازه و محل نصب موتور با شاهد ۲۳۸ ایرانی تفاوت دارد و نباید تمام گرنهای جتموتور را بدون بررسی، شاهد ۲۳۸ ساخت ایران نامید.
گزارش می ۲۰۲۶ اوکراینسکا پراودا میگوید نخستین استفاده مستند از نمونه ایرانی در ژانویه ۲۰۲۴ انجام شد و روسیه سپس تولید گرن ۳ را دنبال کرد. این گزارش سرعت گرن ۳ را تا حدود ۳۷۰ کیلومتر بر ساعت، برد آن را نزدیک ۱۰۰۰ کیلومتر و وزن کلاهک مدلهای مختلف را حدود ۵۰ تا ۹۰ کیلوگرم اعلام میکند. گزارش اوکراینسکا پراودا درباره شاهدهای جتموتور
روسیه همچنین پهپادهای جتموتور دیگری با نامهای گرن ۴ و گرن ۵ توسعه داده است. این مدلها لزوماً نسخه مستقیم شاهد ۲۳۸ نیستند و ممکن است طراحی، موتور و منشأ متفاوتی داشته باشند.
سابقه عملیاتی شاهد ۲۳۸ در خاورمیانه
در سالهای نخست پس از رونمایی، بسیاری از گزارشهای مربوط به استفاده شاهد ۲۳۸ در خاورمیانه قابل تأیید مستقل نبودند. تشخیص نوع پهپاد در تصاویر شبانه یا از روی انفجار بسیار دشوار است و اعضای خانواده شاهد شباهت ظاهری زیادی دارند.
در جریان حملات منطقهای سال ۲۰۲۶، استفاده عملیاتی از شاهد ۲۳۸ بیشتر گزارش شد. دیدهبان حقوق بشر با بررسی تصاویر و اطلاعات حملات اعلام کرد که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، یک شاهد ۲۳۸ به محوطه مقابل هتل فیرمونت پالم در دبی اصابت کرد و چهار نفر زخمی شدند.
همین گزارش به نقل از مقامهای امارات میگوید طی موج حملات، دهها فروند شاهد ۱۰۷ و شاهد ۲۳۸ در کنار تعداد بیشتری شاهد ۱۳۶ به کار رفتند. گزارش دیدهبان حقوق بشر درباره حملات پهپادی سال ۲۰۲۶
این رویداد نشان داد شاهد ۲۳۸ از مرحله نمایش و آزمایش محدود عبور کرده و به یک سلاح عملیاتی تبدیل شده است. بااینحال، تعداد دقیق پهپادهای تولیدشده، نرخ موفقیت، اهداف تعیینشده و درصد رهگیری آنها بهطور مستقل مشخص نیست.
چرا رهگیری شاهد ۲۳۸ دشوارتر است؟
سرعت بیشتر مهمترین چالش این پهپاد است. اگر یک شاهد ۱۳۶ با سرعت حدود ۱۸۰ کیلومتر بر ساعت حرکت کند، برای طیکردن ۳۰ کیلومتر تقریباً ده دقیقه زمان نیاز دارد. پهپادی با سرعت ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت همین فاصله را در حدود سهونیم دقیقه طی میکند.
این اختلاف زمان برای یک شبکه پدافندی بسیار مهم است. سامانه باید هدف را کشف کند، ماهیت آن را تشخیص دهد، مسیرش را پیشبینی کند، سلاح مناسب را اختصاص دهد و در نهایت شلیک کند.
شاهد ۲۳۸ به دلایل زیر خطرناکتر است:
- زمان واکنش کوتاهتر؛
- دشوارشدن تعقیب با پهپاد رهگیر کند؛
- کاهش فرصت استقرار تیمهای تیربار؛
- امکان نزدیکشدن سریع به هدف؛
- توان استفاده احتمالی از هدایت پایانی؛
- قابلیت حضور در حمله ترکیبی همراه با موشکها و پهپادهای دیگر.
با وجود این، موتور جت امضای حرارتی قویتری تولید میکند. این ویژگی میتواند کشف آن را برای حسگرهای فروسرخ و موشکهای حرارتی آسانتر کند. صدای موتور نیز هشدار صوتی واضحی ایجاد میکند، هرچند به دلیل سرعت بالا فاصله زمانی میان شنیدهشدن صدا و رسیدن پهپاد کوتاه است.
روشهای مقابله با شاهد ۲۳۸
مقابله مؤثر با شاهد ۲۳۸ به پدافند چندلایه نیاز دارد. هیچ سامانهای بهتنهایی برای تمام شرایط مناسب نیست.
ابزارهای احتمالی مقابله عبارتاند از:
- رادارهای مراقبت ارتفاع پایین؛
- حسگرهای اپتیکی و حرارتی؛
- سامانههای موشکی کوتاهبرد؛
- توپهای ضدهوایی راداری؛
- پهپادهای رهگیر پرسرعت؛
- جنگ الکترونیک؛
- شبکه هشدار و تبادل داده؛
- حفاظت فیزیکی و پراکندگی تجهیزات مهم.
اخلال ماهوارهای ممکن است دقت نسخه ناوبری را کاهش دهد، اما نسخه دارای سامانه اینرسی میتواند مسیر خود را ادامه دهد. همچنین نمونههای اپتیکی یا راداری ممکن است وابستگی کمتری به ناوبری ماهوارهای در مرحله پایانی داشته باشند.
استفاده از موشکهای گرانقیمت علیه تعداد زیادی پهپاد از نظر اقتصادی مطلوب نیست، ولی سرعت شاهد ۲۳۸ میتواند پدافند را مجبور کند از سامانههایی گرانتر از سلاحهای مورد استفاده علیه شاهد ۱۳۶ بهره بگیرد.
نقاط قوت شاهد ۲۳۸
- سرعت بالا: چند برابر سریعتر از شاهد ۱۳۶ است.
- کاهش زمان هشدار: فرصت تصمیمگیری و شلیک پدافند را محدود میکند.
- تنوع هدایت: نمونههای ماهوارهای، اپتیکی/حرارتی و راداری نمایش داده شدهاند.
- پرتاب بدون باند: از ریل زمینی و خودرو قابل پرتاب است.
- بدنه نسبتاً ساده: ساختار کلی خانواده شاهد را حفظ کرده است.
- امکان حمله ترکیبی: میتواند همراه پهپادهای کند، اهداف کاذب و موشکها استفاده شود.
- توان حمله به هدف متحرک: در مدل اپتیکی یا حرارتی محتمل است.
- نقش ضدپدافند: نسخه راداری میتواند برای تهدید رادارها به کار رود.
- انعطاف در مسیر پرواز: ارتفاع و مسیر آن میتواند پیش از مأموریت برنامهریزی شود.
- فشار اقتصادی بر پدافند: ممکن است استفاده از رهگیرهای سریعتر و گرانتر را ضروری کند.
نقاط ضعف شاهد ۲۳۸
- مصرف سوخت بالا: موتور جت برد اقتصادی را محدود میکند.
- قیمت بیشتر از شاهد ۱۳۶: موتور و سامانههای هدایت پیچیدهتر هستند.
- امضای حرارتی زیاد: کشف با حسگرهای فروسرخ آسانتر میشود.
- صدای قابلتوجه: نزدیکشدن پهپاد پنهان نمیماند.
- رادارگریز نبودن: رنگ مشکی بهتنهایی پنهانکاری ایجاد نمیکند.
- کلاهک محدود: قدرت تخریب آن از موشکهای کروز سنگین کمتر است.
- آسیبپذیری در برابر پدافند لایهای: سرعت بالا به معنی مصونیت نیست.
- وابستگی احتمالی به قطعات خارجی: موتور و الکترونیک وارداتی میتواند گلوگاه تولید باشد.
- کاهش برد با کلاهک سنگین: وزن بیشتر، مصرف و عملکرد را تحت تأثیر قرار میدهد.
- اطلاعات عملیاتی محدود: کارایی واقعی تمام نسخهها هنوز روشن نیست.
- احتمال خطای ناوبری: اخلال ماهوارهای میتواند دقت نسخه پایه را کاهش دهد.
- هزینه نامناسب برای حملات انبوه بسیار بزرگ: تولید شاهد ۱۳۶ احتمالاً اقتصادیتر است.
قیمت شاهد ۲۳۸
قیمت رسمی شاهد ۲۳۸ اعلام نشده است. برخی اسناد افشاشده درباره مذاکرات مرتبط با روسیه، ارقامی بین حدود ۹۰۰ هزار تا ۱٫۴ میلیون دلار را مطرح کردهاند؛ اما این اعداد احتمالاً قیمت تولید خالص یک پهپاد نیستند.
چنین قراردادهایی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- انتقال فناوری؛
- تحویل موتور و قطعات؛
- آموزش؛
- ایجاد خط مونتاژ؛
- تجهیزات پرتاب؛
- پشتیبانی فنی؛
- نمونههای آزمایشی؛
- حق تولید داخلی.
بنابراین نمیتوان رقم قرارداد را مستقیماً بر تعداد پهپادها تقسیم کرد و نتیجه را هزینه واقعی ساخت هر فروند دانست.
شاهد ۲۳۸ احتمالاً از شاهد ۱۳۶ گرانتر و از بیشتر موشکهای کروز پیشرفته ارزانتر است. ارزش اصلی آن در ایجاد یک گزینه میانی میان پهپاد انتحاری ارزان و موشک کروز گرانقیمت قرار دارد.
جمعبندی
شاهد ۲۳۸ نسخه جتموتور و سریعتر خانواده شاهد ۱۳۶ است. این پهپاد با حفظ بدنه بالدلتای آشنا، موتور پیستونی و ملخ را با یک توربوجت کوچک جایگزین کرده است.
سرعت تقریبی ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت، مهمترین مزیت آن محسوب میشود. این سرعت زمان هشدار پدافند را کاهش میدهد و رهگیری با تیربارها یا پهپادهای کند را دشوارتر میکند. در مقابل، مصرف سوخت، قیمت، صدا و امضای حرارتی پهپاد افزایش یافته است.
سه نسخه با هدایت ماهوارهای/اینرسی، اپتیکی/حرارتی و راداری نمایش داده شدهاند. نسخه پایه برای اهداف ثابت، مدل اپتیکی برای اهداف دارای تضاد تصویری یا حرارتی و نمونه راداری احتمالاً برای مأموریت ضدپدافند در نظر گرفته شده است.
نخستین استفاده مستند آن در جنگ اوکراین به ژانویه ۲۰۲۴ بازمیگردد. روسیه بعداً نمونه داخلی مرتبط با این طرح را با نام گرن ۳ توسعه داد. در سال ۲۰۲۶ نیز شواهد روشنتری از استفاده عملیاتی شاهد ۲۳۸ در حملات منطقهای منتشر شد.
شاهد ۲۳۸ موشک کروز کامل یا پهپاد پنهانکار نیست و توان تخریب آن نیز محدودتر از موشکهای سنگین است. بااینحال، سرعت، امکان پرتاب متحرک، تنوع هدایت و قابلیت استفاده در حملات ترکیبی، آن را به تهدیدی جدی برای زیرساختها و شبکههای پدافندی تبدیل میکند.
در یک جمله، شاهد ۲۳۸ تلاش ایران برای تبدیل شاهد ۱۳۶ از یک پهپاد انتحاری ارزان و کند به سلاحی سریعتر، پیچیدهتر و نزدیکتر به مفهوم «موشک-پهپاد» است.
پرسشهای متداول
شاهد ۲۳۸ ساخت کدام کشور است؟
شاهد ۲۳۸ ساخت ایران و محصول صنایع هوایی شاهد است. این پهپاد نخستینبار در سال ۲۰۲۳ بهصورت رسمی نمایش داده شد.
شاهد ۲۳۸ چه نوع پهپادی است؟
این سامانه یک پهپاد تهاجمی یکطرفه یا مهمات سرگردان جتموتور است که همراه با کلاهک خود به هدف برخورد میکند.
سرعت شاهد ۲۳۸ چقدر است؟
سرعت آن با توجه به موتور و شرایط مأموریت بین حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت گزارش شده است. سرعت بیش از ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت برای یک نمونه در اوکراین مطرح شد.
برد شاهد ۲۳۸ چقدر است؟
برد دقیق آن مشخص نیست. برآورد معمول حدود ۱۰۰۰ کیلومتر است، اگرچه بعضی منابع ارقام بالاتری را اعلام کردهاند.
شاهد ۲۳۸ چه موتوری دارد؟
نمونه بررسیشده در اوکراین موتور توربوجت TJ150 داشت. استفاده از موتورهای بومی خانواده طلوع و موتورهای دیگر در نسخههای ایرانی یا روسی نیز گزارش شده است.
کلاهک شاهد ۲۳۸ چند کیلوگرم است؟
برای مدل ایرانی معمولاً کلاهک حدود ۵۰ کیلوگرمی ذکر میشود. بعضی نمونههای روسی مرتبط ممکن است کلاهک سنگینتری داشته باشند.
تفاوت شاهد ۲۳۸ و شاهد ۱۳۶ چیست؟
شاهد ۱۳۶ موتور پیستونی و ملخ دارد، اما شاهد ۲۳۸ جتموتور است. شاهد ۲۳۸ سریعتر، گرانتر، پرمصرفتر و دارای امضای حرارتی بیشتری است.
آیا شاهد ۲۳۸ رادارگریز است؟
مدرک معتبری برای رادارگریزبودن آن وجود ندارد. رنگ مشکی بدنه ممکن است دید بصری شبانه را کاهش دهد، اما پهپاد را به یک هواگرد پنهانکار واقعی تبدیل نمیکند.
چند نوع شاهد ۲۳۸ وجود دارد؟
سه نوع اصلی نمایش داده شده است: نسخه هدایت ماهوارهای و اینرسی، نسخه اپتیکی/حرارتی و نسخه دارای جستجوگر راداری.
آیا شاهد ۲۳۸ میتواند به اهداف متحرک حمله کند؟
نسخه اپتیکی یا حرارتی از نظر نظری میتواند اهداف متحرک را تعقیب کند، اما جزئیات عملکرد و میزان موفقیت عملی آن منتشر نشده است.
آیا شاهد ۲۳۸ در جنگ استفاده شده است؟
بله. نمونهای در ژانویه ۲۰۲۴ در اوکراین سرنگون شد. استفاده از پهپادهای مرتبط در روسیه ادامه یافت و در سال ۲۰۲۶ نیز کاربرد آن در حملات منطقهای گزارش و بررسی شد.
گرن ۳ همان شاهد ۲۳۸ است؟
گرن ۳ نمونه روسی مرتبط با مفهوم شاهد ۲۳۸ است، اما دقیقاً با مدل ایرانی یکسان نیست. محل نصب موتور، نوع پیشرانه، بدنه و کلاهک برخی نمونههای روسی تفاوت دارد.
آیا شاهد ۲۳۸ از موشک کروز بهتر است؟
به مأموریت بستگی دارد. شاهد ۲۳۸ احتمالاً ارزانتر است، اما موشک کروز پیشرفته معمولاً سرعت، دقت، کلاهک، ناوبری و توان نفوذ بیشتری دارد.
چرا مقابله با شاهد ۲۳۸ سخت است؟
سرعت بالا زمان کشف تا درگیری را کوتاه میکند. این پهپاد میتواند در کنار شاهد ۱۳۶، اهداف کاذب و موشکها نیز استفاده شود و شبکه پدافندی را با تهدیدهای متفاوت روبهرو کند.
