اف-۵های ایران؛ از تایگر ۲ تا صاعقه و کوثر و نقش عملیاتی در جنگ ایران و آمریکا

خانواده Northrop F-5 یکی از ماندگارترین جنگنده‌های تاریخ نیروی هوایی ایران است. نخستین نمونه‌های این هواپیمای سبک آمریکایی در دهه ۱۳۴۰ وارد ایران شدند و با وجود گذشت بیش از نیم قرن، تصاویر پرواز F-5E و F-5F، نمونه‌های بازسازی‌شده و مشتقات ایرانی آن همچنان منتشر می‌شود. اف-۵ نه برد و محموله اف-۴ فانتوم را داشت، نه رادار و موشک دوربرد اف-۱۴ تامکت را؛ اما کوچک، چابک، نسبتاً ساده و برای آموزش، حمله سبک و دفاع نقطه‌ای مناسب بود. همین ویژگی‌ها باعث شد در جنگ ایران و عراق هزاران ساعت پرواز انجام دهد و بعد از تحریم نیز یکی از پایه‌های صنعت تعمیر و بازسازی جنگنده در ایران شود.

موضوع اف-۵های ایران فقط به چند هواپیمای قدیمی محدود نیست. ایران طی چند دهه طرح‌هایی با نام آذرخش، صاعقه و کوثر معرفی کرد که همگی به خانواده اف-۵ وابستگی آشکار دارند. بااین‌حال، این سه نام یک پروژه واحد نیستند و نباید هر هواپیمای اف-۵ رنگ‌آمیزی‌شده یا بازسازی‌شده را «کوثر» نامید. آذرخش در منابع عمومی پروژه‌ای کم‌تعداد و مبهم است؛ صاعقه با دم عمودی دوگانه شناخته می‌شود؛ و کوثر بیش از همه به بازتولید، نوسازی و بومی‌سازی پیکربندی F-5F دوکابین و سپس گونه تک‌کابین ارتباط دارد.

اما پرسش مهم امروز این است: آیا اف-۵های ایران در جنگ جاری ایران و آمریکا عملیاتی هستند؟ پاسخ کوتاه، بر پایه اطلاعات موجود تا ۱۳ اوت ۲۰۲۶، «بله» است. گزارش چند مقام آمریکایی به NBC News، اظهارات بعدی یک ژنرال بازنشسته نیروی هوایی آمریکا و روایت رسمی ایران، همگی از حمله اف-۵های ایرانی به پایگاه Camp Buehring در کویت در روزهای نخست جنگ حکایت دارند. اختلاف مهم بر سر تعداد هواپیماها، مدل دقیق آنها و جزئیات خسارت باقی مانده و فرماندهی مرکزی آمریکا هنوز گزارش رسمی جامعی منتشر نکرده است. بنابراین اصل حضور رزمی را می‌توان با اطمینان نسبتاً بالا پذیرفت، اما همه جزئیات تبلیغاتی را نه.

تاریخچه شکل‌گیری جنگنده اف-۵

نورثروپ در پایان دهه ۱۹۵۰ جنگنده‌ای کوچک، ارزان و ساده برای متحدان آمریکا طراحی کرد. هدف این بود که کشورهایی با بودجه و زیرساخت محدود نیز بتوانند یک هواپیمای مافوق صوت قابل‌اعتماد داشته باشند. نخستین نسل با نام F-5A Freedom Fighter و نمونه آموزشی دوکابین F-5B شناخته شد. بدنه باریک، دو موتور کوچک General Electric J85، نگهداری نسبتاً آسان و امکان استفاده از باندهای معمولی از ویژگی‌های اصلی آن بود.

نسل دوم با نام F-5E Tiger II بال بزرگ‌تر، موتور قوی‌تر J85-GE-21، ورودی هوای اصلاح‌شده، سوخت بیشتر و رادار بهتر دریافت کرد. F-5F نیز نمونه دوکابین همین نسل بود. تایگر ۲ برای نبرد نزدیک، رهگیری محدود و حمله زمینی طراحی شد و در آمریکا بیشتر به‌عنوان هواپیمای «مهاجم» برای شبیه‌سازی جنگنده‌های شوروی به کار رفت. نیروی دریایی آمریکا هنوز گونه‌های نوسازی‌شده F-5N/F را برای آموزش نبرد هوایی استفاده می‌کند؛ مشخصات رسمی NAVAIR نشان می‌دهد که این خانواده با دو موتور پنج‌هزار پوندی می‌تواند در ارتفاع به حدود ماخ ۱٫۶ برسد.

فلسفه اف-۵ بر سادگی و عملکرد پروازی خوب استوار بود، نه بر حمل رادار بزرگ یا موشک‌های سنگین دوربرد. سطح مقطع کوچک، شتاب مناسب و دید خوب کابین در نبرد نزدیک مزیت بود؛ اما رادار کوتاه‌برد، سوخت داخلی محدود و نداشتن توان کامل نبرد فراتر از میدان دید، آن را از جنگنده‌هایی چون F-14، F-15 یا حتی F-16های ارتقایافته عقب نگه می‌داشت.

ورود اف-۵ به ایران پیش از انقلاب

ایران از نخستین و بزرگ‌ترین مشتریان اف-۵ بود. نخستین ۱۱ فروند F-5A و دو فروند F-5B در فوریه ۱۹۶۵ تحویل شدند و چند ماه بعد عملیاتی اعلام شدند. تا سال ۱۹۷۲، ایران در مجموع ۱۰۴ فروند F-5A و ۲۳ فروند F-5B دریافت کرد. با ورود تایگر ۲، بخش بزرگی از مدل‌های قدیمی به کشورهایی مانند اتیوپی، ترکیه، یونان و ویتنام جنوبی واگذار شد و تنها تعدادی F-5B برای آموزش باقی ماند.

از ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۶، مجموعاً ۱۶۶ فروند F-5E/F به ایران تحویل شد؛ رقمی که برای تجهیز چندین گردان کافی بود. اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا نشان می‌دهد ایران حتی در زمان توسعه اولیه F-5E برای دریافت سریع آن برنامه‌ریزی می‌کرد. هواپیماهای ایرانی به سامانه ناوبری اینرسیایی و رایانه محاسبه تسلیحات مجهز بودند و برای استاندارد دهه ۱۹۷۰ پیکربندی مناسبی داشتند.

پایگاه‌های تبریز و وحدتی دزفول به مراکز اصلی تایگر ۲ تبدیل شدند. تیم آکروجت «تاج طلایی» نیز از اف-۵ استفاده کرد و تعداد زیادی خلبان ایرانی آموزش خود را روی مدل دوکابین گذراندند. اف-۵ برای ایران هم جنگنده خط مقدم بود، هم سکوی آموزشی پیشرفته و هم پلی میان جت‌های آموزشی و فانتوم یا تامکت.

اف-۵ پس از انقلاب و آغاز تحریم‌ها

انقلاب ۱۳۵۷ زنجیره تأمین رسمی از آمریکا را قطع کرد. خروج یا پاکسازی شماری از متخصصان، کمبود قطعه و توقف پشتیبانی سازنده، آمادگی ناوگان را کاهش داد. بااین‌حال، ساختار تعمیرات نیروی هوایی، انبارهای قطعه و تجربه کارکنان فنی اجازه داد تعداد قابل توجهی اف-۵ دوباره آماده شوند.

سادگی نسبی اف-۵ در این مرحله یک مزیت واقعی بود. موتور J85 کوچک‌تر و سامانه‌های آنالوگ آن در مقایسه با تجهیزات پیچیده اف-۱۴ آسان‌تر نگهداری می‌شدند؛ البته «آسان‌تر» به معنای ساده یا بی‌نیاز از قطعه نبود. پره توربین، قطعات داغ موتور، صندلی پرتاب، لاستیک، رادار، ژیروسکوپ و تجهیزات هیدرولیک همگی عمر محدود دارند. ایران ناچار شد قطعات را تعمیر، بازمهندسی یا از هواپیماهای زمین‌گیر برداشت کند.

در سال‌های بعد، مراکز تعمیراتی ایران اعلام کردند که به توان اورهال بدنه و موتور، ساخت برخی قطعات و بازگرداندن هواپیماهای آسیب‌دیده دست یافته‌اند. این توانمندی بقای ناوگان را توضیح می‌دهد، اما نشان نمی‌دهد که همه هواپیماهای موجود در فهرست، در هر لحظه آماده پرواز رزمی هستند.

نقش اف-۵ در جنگ ایران و عراق

با آغاز حمله عراق در شهریور ۱۳۵۹، اف-۵ یکی از پرکارترین جنگنده‌های ایران شد. این هواپیما از تبریز و دزفول مأموریت‌های حمله به پایگاه‌های هوایی، نیروهای زمینی، خطوط تدارکاتی و اهداف تاکتیکی را انجام داد. در روز دوم جنگ، عملیات بزرگ کمان ۹۹ با مشارکت گسترده اف-۴ و اف-۵ اجرا شد. منابع در تعداد دقیق هواپیماها اختلاف دارند، اما توافق عمومی وجود دارد که ده‌ها F-5E از تبریز و دزفول به اهدافی مانند موصل و ناصریه حمله کردند.

پژوهش Air University درباره قدرت هوایی در جنگ ایران و عراق، ناوگان اف-۴ و اف-۵ و توان سوخت‌رسانی هوایی ایران را از برتری‌های مهم آغاز جنگ می‌داند. اف-۵ برای حمله سبک و پشتیبانی نزدیک مناسب بود و نسبت به فانتوم مصرف سوخت و نیاز تعمیراتی کمتری داشت. در مقابل، برد و بار جنگی کمتر، آن را برای اهداف دوردست محدود می‌کرد.

خلبانان اف-۵ علاوه بر حمله زمینی وارد نبرد هوایی نیز شدند. منابع ایرانی و خارجی پیروزی‌هایی بر MiG-21، MiG-23، Su-20/22 و بالگردهای عراقی ثبت کرده‌اند، اما تعداد دقیق پیروزی‌ها و خسارت‌ها میان منابع اختلاف زیادی دارد. اف-۵های ایران نیز در نبرد هوایی، آتش پدافند و سوانح از دست رفتند. در سال‌های پایانی، کمبود قطعه و افزایش توان پدافندی عراق، میزان عملیات را محدودتر کرد.

تجربه مهم آن جنگ، پرواز در ارتفاع پایین برای کاهش زمان آشکارسازی و استفاده از مسیرهای از پیش تمرین‌شده بود. همین سنت تاکتیکی، دهه‌ها بعد در گزارش‌های مربوط به حمله ۲۰۲۶ به کویت دوباره دیده شد؛ با این تفاوت که محیط راداری و شبکه دفاع هوایی امروز بسیار پیچیده‌تر از دهه ۱۹۸۰ است.

نسخه‌های اف-۵ در خدمت ایران

F-5A Freedom Fighter

مدل تک‌کابین نسل نخست بود. ایران بیش از صد فروند دریافت کرد، اما بیشتر آنها پیش از انقلاب با ورود F-5E واگذار شدند. اگر نمونه‌ای از F-5A در ایران باقی مانده باشد، نقش رزمی فعال آن در سال ۲۰۲۶ تأیید نشده و نباید با F-5Eهای موجود جمع زده شود.

F-5B

نمونه دوکابین آموزشی نسل اول بود. تعدادی برای آموزش باقی ماندند، ولی عمر و وضعیت کنونی آنها روشن نیست. F-5B توپ داخلی نداشت و از نظر موتور و عملکرد با F-5F تایگر ۲ تفاوت داشت.

F-5E Tiger II

مدل اصلی تک‌کابین رزمی ایران است. دو توپ ۲۰ میلی‌متری M39 در دماغه، رادار کوچک، هفت جایگاه حمل خارجی و توان استفاده از موشک‌های کوتاه‌برد فروسرخ و انواع بمب و راکت از ویژگی‌های آن هستند. بسیاری از تصاویر عملیاتی امروز ایران همین مدل یا بدنه‌های بازسازی‌شده آن را نشان می‌دهند.

F-5F Tiger II

نمونه دوکابین با بدنه کشیده‌تر است. یکی از توپ‌ها برای ایجاد فضای کابین دوم حذف شد و ظرفیت سوخت داخلی نیز تغییر کرد. این هواپیما برای آموزش تبدیل، تمرین تسلیحاتی و در صورت نیاز مأموریت رزمی سبک مناسب است. کوثر دوکابین از نظر ظاهر و ابعاد بیشترین شباهت را به F-5F دارد.

RF-5A و شناسایی

ایران ۱۵ فروند RF-5A شناسایی نیز دریافت کرد. دوربین‌ها جای بخشی از تجهیزات دماغه را گرفته بودند. شواهد قابل اتکایی از عملیاتی‌بودن RF-5A در ناوگان امروز وجود ندارد و توان شناسایی کنونی ایران بیشتر بر پهپاد، ماهواره و دیگر سکوها متکی است.

آذرخش؛ نخستین مشتق ایرانی

آذرخش در دهه ۱۳۷۰ به‌عنوان جنگنده ساخت ایران معرفی شد. تصاویر و اطلاعات محدود نشان می‌دادند که طرح پایه به F-5E وابسته است. برخی منابع از بدنه‌ای کمی بزرگ‌تر، رادار یا اویونیک متفاوت سخن گفتند، اما داده عمومی کافی برای تأیید این تفاوت‌ها وجود ندارد. تعداد ساخته‌شده نیز روشن نیست و ارقام پنج یا شش فروند بیشتر بر مشاهده‌های محدود و گزارش‌های ثانویه استوارند.

بهترین توصیف محتاطانه این است که آذرخش مرحله‌ای از بازسازی عمیق، مهندسی معکوس و تلاش برای تولید اجزای اف-۵ بود؛ نه یک جنگنده کاملاً جدید با عملکرد نسل چهارم. اهمیت برنامه بیشتر صنعتی بود: ایران تجربه ساخت سازه، سیم‌کشی، تعمیر موتور، یکپارچه‌سازی تجهیزات و بازگرداندن بدنه‌های قدیمی را به دست آورد.

صاعقه؛ اف-۵ با دم دوگانه

صاعقه شناخته‌شده‌ترین مشتق ظاهری اف-۵ در ایران است. تفاوت آشکار آن، دو سکان عمودی متمایل به بیرون است. ایران صاعقه را جنگنده بومی معرفی کرد و چند فروند از آن در رژه‌ها و رزمایش‌ها دیده شدند. نسخه دوکابین با نام صاعقه ۲ نیز نمایش داده شد.

دم دوگانه می‌تواند بر پایداری سمتی، کنترل در زاویه حمله و توزیع بار سازه اثر بگذارد، اما صرف افزودن دو سکان، هواپیما را به نسل جدید تبدیل نمی‌کند. شکل بال، ورودی هوا، موتور و ابعاد کلی همچنان به F-5 نزدیک‌اند. اطلاعات رسمی قابل سنجش درباره رادار، نسبت رانش به وزن، برد و عمر سازه صاعقه محدود است.

صاعقه احتمالاً برای آموزش رزمی، نمایش توان صنعتی، حمله سبک و دفاع نقطه‌ای مفید است. در برابر جنگنده‌های مجهز به رادار آرایه فازی، موشک فعال دوربرد و شبکه هشدار زودهنگام، محدودیت بنیادی آن مشابه اف-۵ باقی می‌ماند.

کوثر؛ تولید داخلی یا بازسازی عمیق اف-۵؟

ایران در اوت ۲۰۱۸ کوثر را رونمایی و در نوامبر همان سال خط تولید آن را افتتاح کرد. کابین شیشه‌ای، نمایشگرهای چندمنظوره، HUD جدید، رایانه بالستیک، نقشه متحرک و سامانه‌های ناوبری دیجیتال از قابلیت‌های اعلامی بودند. در ژوئن ۲۰۲۰ سه فروند کوثر به نیروی هوایی تحویل داده شد.

ظاهر کوثر دوکابین تقریباً با F-5F یکسان است و همین مسئله بحث درباره «نو‌ساخت» یا «بازسازی» بودن آن را ایجاد کرد. احتمال دارد برنامه ترکیبی باشد: استفاده از دانش و قالب‌های بازمهندسی‌شده، قطعات تولید داخل و در برخی نمونه‌ها اجزای بدنه موجود. بدون شماره سازنده، اسناد تولید و تصاویر جزئی از خط مونتاژ نمی‌توان سهم بدنه کاملاً نو را برای هر هواپیما تعیین کرد.

ارزش واقعی کوثر را باید در سه حوزه دید: حفظ خط آموزش خلبان جت رزمی، جایگزینی بخشی از F-5Fهای فرسوده و حفظ توان ساخت قطعات. ادعای «جنگنده نسل چهارم» برای آن با تعریف رایج نسل چهارم—رادار قدرتمند، موشک میان‌برد فعال، جنگ الکترونیک پیشرفته و شبکه داده—همخوانی کامل ندارد.

در گزارش ایرانی درباره حمله ۲۰۲۶ به کویت، هواپیماهای مهاجم «کوثرهای بازسازی‌شده» معرفی شدند؛ در گزارش اولیه NBC از عنوان کلی F-5 استفاده شد. به همین دلیل، در این مقاله عبارت خانواده اف-۵/کوثر برای مأموریت به‌کار می‌رود مگر جایی که مدل دقیق به‌طور مستقل تأیید شده باشد.

جدول مشخصات فنی F-5E تایگر ۲ ایران

اعداد زیر مربوط به F-5E استاندارد هستند. وضعیت هر هواپیمای ایرانی با توجه به تعمیر، تجهیزات، مخازن و مهمات متفاوت است. داده ابعاد و پیشران با اطلاعات رسمی نیروی دریایی آمریکا و منابع فنی عمومی تطبیق داده شده‌اند.

ویژگی	مشخصات تقریبی
نام	Northrop F-5E Tiger II
نوع	جنگنده سبک، حمله سبک و آموزشی رزمی
کشور سازنده	ایالات متحده آمریکا
خدمه	یک نفر در F-5E؛ دو نفر در F-5F
طول F-5E	حدود ۱۴٫۴۵ متر
دهانه بال	حدود ۸٫۱۳ متر
ارتفاع	حدود ۴٫۰۸ متر
وزن خالی	حدود ۴٬۳۵۰ کیلوگرم
حداکثر وزن برخاست	حدود ۱۱٬۲۰۰ کیلوگرم
موتور	دو توربوجت General Electric J85-GE-21
رانش هر موتور با پس‌سوز	حدود ۲۲٫۲ کیلونیوتن
حداکثر سرعت در ارتفاع	حدود ماخ ۱٫۶
سقف پرواز	بیش از ۱۵ هزار متر
برد انتقالی	تا حدود ۳٬۷۰۰ کیلومتر با مخازن مناسب؛ نه شعاع رزمی
شعاع رزمی	وابسته به ارتفاع و بار؛ معمولاً چندصد کیلومتر
توپ	دو توپ ۲۰ میلی‌متری M39 در F-5E
نقاط حمل	۷ جایگاه خارجی
حداکثر بار خارجی نظری	حدود ۳٬۲۰۰ کیلوگرم
رادار اصلی	خانواده AN/APQ-153/159؛ وضعیت نمونه‌های ایرانی متفاوت و نامشخص
موشک هوا‌به‌هوا	AIM-9 و نمونه‌های ایرانی کوتاه‌برد؛ یکپارچه‌سازی دقیق هر مدل عمومی نیست
سلاح هوا‌به‌زمین	بمب سقوط آزاد، راکت و برخی مهمات بومی بسته به پیکربندی

طراحی، سازه و عمر بدنه

اف-۵ بدنه‌ای باریک، بال کوتاه ذوزنقه‌ای و دو موتور کنار هم دارد. دو ورودی هوا در دو سوی بدنه و ارابه فرود جمع‌شونده، آرایشی ساده و فشرده ایجاد می‌کنند. اندازه کوچک، سطح مقطع راداری و بصری را نسبت به جنگنده‌های بزرگ کاهش می‌دهد، ولی آن را پنهانکار نمی‌کند.

کهنگی سازه مهم‌ترین مسئله ناوگان ایران است. هر ساعت پرواز، مانور شدید، نشست سخت و حمل بار، چرخه خستگی ایجاد می‌کند. خوردگی نیز در مناطق گرم و مرطوب جنوب جدی است. تعویض پوسته، بازرسی ترک، تقویت تیرها و محدودکردن مانور می‌تواند عمر را افزایش دهد، اما سن تقویمی و تاریخچه ناشناخته هر بدنه همچنان اهمیت دارد.

مزیت اف-۵، دسترسی نسبتاً آسان به بخش‌های فنی و نیاز کمتر به تجهیزات زمینی در مقایسه با جنگنده‌های سنگین است. بااین‌حال، حفظ ایمنی هواپیمای پنجاه‌ساله نیازمند بازرسی غیرمخرب دقیق و کنترل کیفیت ثابت است. سوانح متعدد آموزشی و عملیاتی در دهه‌های گذشته نشان می‌دهند که توان پرواز به معنای نبود ریسک نیست.

موتور J85 و توان تعمیراتی ایران

دو موتور J85-GE-21 قلب تایگر ۲ هستند. هر موتور با پس‌سوز حدود پنج‌هزار پوند رانش تولید می‌کند. این موتور کوچک و پرسرعت ابتدا برای موشک و هواپیمای سبک توسعه یافت و بعد در T-38 و F-5 به کار رفت. نسبت رانش به وزن خوب آن، شتاب و نرخ گردش مناسبی به اف-۵ می‌دهد.

ایران بارها از تعمیر اساسی و ساخت قطعات J85 خبر داده است. بدون این توان، ادامه پرواز ناوگان در چند دهه تحریم ممکن نبود. بااین‌حال، کیفیت قطعات داغ، پوشش‌های مقاوم حرارتی و بالانس توربین مستقیماً بر عمر و ایمنی اثر دارند و جزئیات واقعی تولید منتشر نشده است.

مصرف سوخت موتور توربوجت، به‌ویژه با پس‌سوز، بالاست. در مأموریت ارتفاع پایین مقاومت هوا بیشتر می‌شود و برد کاهش می‌یابد. بنابراین مخازن خارجی برای حمله دورتر ضروری‌اند، ولی وزن و درگ را بالا می‌برند و جای حمل بمب را محدود می‌کنند.

رادار، کابین و اویونیک

F-5E اصلی از رادار خانواده AN/APQ-153 یا APQ-159 استفاده می‌کرد. این رادار کوچک برای جست‌وجو و فاصله‌یابی در نبرد هوایی طراحی شده بود و با استاندارد امروز برد و مقاومت جنگ الکترونیک محدودی دارد. وضعیت دقیق رادار هر اف-۵ ایرانی مشخص نیست؛ برخی ممکن است تجهیزات اصلی بازسازی‌شده و برخی سامانه جایگزین داشته باشند.

کابین اولیه بیشتر عقربه‌ای بود. در برنامه کوثر، نمایشگر چندمنظوره، HUD و نقشه دیجیتال نمایش داده شد. این تغییرها بار کاری خلبان و دقت ناوبری را بهتر می‌کنند، اما به‌تنهایی توان کشف و درگیری دوربرد ایجاد نمی‌کنند. برای نبرد مدرن، کیفیت رادار، گیرنده هشدار، ارتباط امن، سامانه تشخیص دوست از دشمن و موشک اهمیت بیشتری دارد.

در مأموریت حمله زمینی، رایانه بالستیک و سامانه ناوبری دقیق می‌توانند خطای رهاسازی بمب را کاهش دهند. با وجود این، بمب سقوط آزاد همچنان هواپیما را مجبور می‌کند به هدف نزدیک شود. ادغام مهمات هدایت‌شونده یا دورایستا می‌تواند بقاپذیری را افزایش دهد، اما نوع و تعداد سلاح عملیاتی روی اف-۵های ایران به‌طور شفاف اعلام نشده است.

تسلیحات اف-۵های ایران

توپ ۲۰ میلی‌متری

F-5E دو توپ M39A2 در دماغه دارد. توپ برای نبرد نزدیک، هدف زمینی سبک و آموزش مفید است. برد مؤثر آن کوتاه است و نزدیک‌شدن به هدف مجهز به پدافند خطر زیادی دارد. F-5F به دلیل کابین دوم معمولاً تنها یک توپ دارد.

موشک هوا‌به‌هوا

سلاح کلاسیک اف-۵ ایران AIM-9 Sidewinder فروسرخ بود. ایران نمونه‌ها را نگهداری و موشک‌هایی مانند فاطر را با الهام از سایدوایندر معرفی کرده است. این سلاح‌ها عمدتاً کوتاه‌بردند و برای درگیری پس از مشاهده یا هدایت زمینی مناسب‌اند. شواهد عمومی محکمی از تجهیز گسترده اف-۵ ایران به موشک راداری فعال میان‌برد وجود ندارد.

بمب و راکت

اف-۵ می‌تواند بمب‌های خانواده Mk-82، Mk-83 و مهمات مشابه، بمب خوشه‌ای، راکت و مخزن سوخت حمل کند. ایران بمب‌ها و راکت‌های بومی متعددی تولید کرده، ولی نمایش یک سلاح کنار هواپیما الزاماً به معنای یکپارچه‌سازی کامل و موجودی عملیاتی نیست.

مهمات هدایت‌شونده و دورایستا

رسانه‌های ایرانی گاه از بمب‌های هدایت‌شونده یا دورایستا روی جنگنده‌های قدیمی خبر داده‌اند. برای استفاده مؤثر، هواپیما به سیم‌کشی، رایانه پرتاب، داده هدف و گاهی غلاف نشانه‌گذاری نیاز دارد. درباره بار دقیق هواپیماهای مأموریت کمپ بوئرینگ نیز گزارش‌های مستقل کافی وجود ندارد؛ روایت‌ها بیشتر از بمب‌های سقوط آزاد سخن می‌گویند.

پایگاه‌ها و شمار اف-۵های عملیاتی ایران

تبریز و پایگاه چهارم شکاری وحدتی دزفول تاریخی‌ترین مراکز اف-۵ هستند. در دوره‌های مختلف هواپیماها در مشهد، اصفهان، تهران و دیگر پایگاه‌ها نیز دیده شده‌اند. جابه‌جایی در جنگ، تعمیر و پراکندگی باعث می‌شود فهرست ثابت پایگاه‌ها همیشه دقیق نباشد.

برآوردهای پیش از جنگ ۲۰۲۶ معمولاً حدود ۳۵ F-5E و ۱۵ F-5F را در فهرست فعال ایران قرار می‌دادند. این رقم که در برخی فهرست‌های ناوگان تکرار شده، باید «موجودی برآوردی» دانسته شود، نه پنجاه هواپیمای هم‌زمان آماده نبرد. خبرگزاری رویترز پیش‌تر با استناد به IISS نوشته بود ایران تنها چند ده هواپیمای ضربتی قابل استفاده از انواع مختلف دارد.

پس از حملات اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ و حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۰۲۶، شمار باقی‌مانده کمتر شده است. برخی هواپیماها روی زمین نابود شدند، برخی ممکن است آسیب دیده یا پراکنده شده باشند و تعدادی نیز احتمالاً فقط برای آموزش یا برداشت قطعه نگهداری می‌شوند. هیچ منبع علنی معتبر، عدد دقیق آماده‌به‌کار در ۱۳ اوت ۲۰۲۶ را ارائه نکرده است.

آیا اف-۵های ایران در جنگ ایران و آمریکا عملیاتی هستند؟

بله؛ شواهد موجود نشان می‌دهد دست‌کم چند فروند از خانواده اف-۵/کوثر در جنگ ۲۰۲۶ نه‌فقط آماده پرواز، بلکه در مأموریت تهاجمی به کار رفته‌اند. مهم‌ترین نمونه، حمله به کمپ بوئرینگ در کویت است.

NBC News در آوریل ۲۰۲۶ به نقل از مقام‌های ناشناس آمریکایی گزارش داد که یک F-5 ایرانی در روزهای نخست جنگ از دفاع پایگاه عبور کرد و آن را بمباران کرد. رسانه‌های ایران بعداً گفتند سه فروند کوثر بازسازی‌شده در مأموریت شرکت داشتند. در ۱۳ اوت، ژنرال بازنشسته Glen VanHerck، فرمانده پیشین NORAD و NORTHCOM، در یک نشست علنی از «سه F-5» سخن گفت که از ایران برخاستند، در ارتفاع بسیار پایین پرواز کردند و روی یک پایگاه بمب ریختند.

گزارش تازه The War Zone تأکید می‌کند که دولت آمریکا هنوز حمله را به‌طور رسمی و تفصیلی تأیید نکرده و سنتکام در پاسخ به پرسش این رسانه از اظهار نظر خودداری کرده است. بنابراین درجه اطمینان را می‌توان چنین دسته‌بندی کرد:

ادعا	ارزیابی تا ۱۳ اوت ۲۰۲۶
بخشی از ناوگان اف-۵ ایران در جنگ قابل پرواز بوده است	اطمینان بالا
اف-۵/کوثر ایران به کمپ بوئرینگ حمله کرده است	اطمینان نسبتاً بالا؛ چند منبع آمریکایی و ایرانی
تعداد مهاجمان دقیقاً سه فروند بوده است	اطمینان متوسط؛ اظهارات VanHerck و روایت ایران، در برابر گزارش اولیه یک فروند
همه مهاجمان کوثر نو‌ساخت بوده‌اند	تأیید نشده
حمله خسارت راهبردی گسترده ایجاد کرده است	تأیید نشده؛ ارزیابی عمومی خسارت دقیق وجود ندارد
اف-۵ها در کل جنگ نقش اصلی داشته‌اند	نادرست؛ موشک‌ها و پهپادها ابزار اصلی ایران بوده‌اند

این مأموریت نشان می‌دهد «قدیمی» با «کاملاً بی‌استفاده» یکسان نیست. یک جنگنده سبک می‌تواند در شرایط غافلگیری، اختلال شبکه دفاعی و برنامه‌ریزی مناسب به هدف برسد. ولی از یک حمله موفق یا نیمه‌موفق نمی‌توان نتیجه گرفت که اف-۵ قادر است آزادانه با F-15، F-22 یا F-35 رقابت کند.

حمله به کمپ بوئرینگ چگونه ارزیابی می‌شود؟

طبق روایت ایران، هواپیماها سکوت رادیویی را حفظ کردند و در ارتفاع بسیار پایین حرکت کردند تا زمان کشف کاهش یابد. جزئیات مسیر، نوع بمب و نقطه برخاست مستقل تأیید نشده‌اند. فاصله کویت از جنوب غربی ایران، حمل مخازن خارجی و مدیریت دقیق سوخت را ضروری می‌کرده است.

سامانه پاتریوت برای مقابله با موشک بالستیک و اهداف هوایی طراحی شده، اما هندسه رادار زمینی و انحنای زمین، کشف هدف بسیار کم‌ارتفاع را دشوار می‌کند. این به معنای «ناتوانی ذاتی پاتریوت» نیست؛ دفاع مؤثر به رادار هوابرد، جنگنده گشتی، حسگرهای کوتاه‌برد و هماهنگی شبکه نیاز دارد. Missile Defense Advocacy Alliance این رویداد را نمونه شکاف در دفاع پایگاه می‌داند، هرچند تحلیل آن درباره جزئیات مأموریت باید از گزارش رسمی رویداد جدا شود.

عامل مهم دیگر «آشفتگی روزهای نخست جنگ» است. هم‌زمانی موشک، پهپاد، حملات الکترونیکی و تعداد زیاد هشدارها می‌تواند اپراتورها را اشباع کند. یک هدف سرنشین‌دار کوچک که از مسیری غیرمنتظره نزدیک شود، شاید از شکاف پوشش عبور کند. موفقیت در خروج و بازگشت نیز نشان‌دهنده ریسک بسیار بالای پذیرفته‌شده از سوی خلبانان است.

خسارت اف-۵های ایران در جنگ‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶

در جنگ دوازده‌روزه ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل اعلام کرد دو فروند اف-۵ را در پایگاه دزفول روی زمین منهدم کرده است. تصاویر حمله به فرودگاه‌ها نشان دادند که پناهگاه، پراکندگی و جابه‌جایی برای هواپیماهای قدیمی به اندازه عملکرد پروازی اهمیت دارند.

در ۱ مارس ۲۰۲۶، گزارش‌های اسرائیلی و Institute for the Study of War از انهدام دو F-5 و یک F-4 هنگام تلاش برای برخاست از تبریز خبر دادند. در ۵ مارس نیز آمریکا تصاویری از حمله به هواپیماها در اهواز منتشر کرد که یک F-5 در میان اهداف گزارش‌شده بود. تعیین عملیاتی یا زمین‌گیر بودن همه بدنه‌ها تنها از تصویر انفجار ممکن نیست.

بنابراین ناوگان هم عملیاتی بوده و هم خسارت دیده است. این دو گزاره تناقض ندارند. چند فروند می‌توانند مأموریت انجام دهند، در حالی که بخشی دیگر روی زمین نابود، آسیب‌دیده یا برای قطعه نگهداری شوند.

نقاط قوت اف-۵های ایران

• اندازه کوچک و آشکارسازی بصری دشوارتر نسبت به جنگنده‌های سنگین
• چابکی مناسب و کنترل خوب در نبرد نزدیک
• نیاز تعمیراتی و زیرساختی کمتر از اف-۴ و اف-۱۴
• تجربه طولانی خلبانان و کارکنان فنی ایران
• امکان استفاده برای آموزش پیشرفته، حمله سبک و گشت محدود
• وجود ظرفیت داخلی برای اورهال، تولید برخی قطعات و بازسازی بدنه
• هزینه هر ساعت پرواز احتمالاً کمتر از جنگنده‌های سنگین‌تر ناوگان

نقاط ضعف و محدودیت‌ها

• عمر بالای بیشتر بدنه‌ها و خستگی سازه‌ای انباشته
• رادار کوچک و قدیمی و ضعف در نبرد فراتر از میدان دید
• نبود شواهد از موشک میان‌برد فعال و شبکه داده مدرن در مقیاس گسترده
• برد و محموله محدود، به‌ویژه در پرواز ارتفاع پایین
• آسیب‌پذیری زیاد برابر آواکس، جنگنده مدرن و پدافند شبکه‌شده
• جنگ الکترونیک و هشدار تهدید محدود یا نامشخص
• وابستگی آمادگی واقعی به قطعات خاص موتور، صندلی پرتاب و اویونیک
• دشواری جایگزینی خلبان باتجربه در مأموریت‌های بسیار پرخطر

مقایسه اف-۵ ایران با جنگنده‌های منطقه

معیار	F-5E/کوثر ایران	F-16C	MiG-29A ایران	Yak-130 ایران
نقش اصلی	جنگنده سبک/حمله و آموزش	چندمنظوره	دفاع هوایی و نبرد نزدیک	آموزش پیشرفته و حمله سبک
سرعت	حدود ماخ ۱٫۶	حدود ماخ ۲	بیش از ماخ ۲	حدود ۰٫۹۳ ماخ
رادار و درگیری دوربرد	محدود	بسیار برتر، بسته به نسخه	بهتر از اف-۵ ولی قدیمی	محدود و وابسته به پیکربندی
محموله	حدود ۳٫۲ تن نظری	بیش از ۷ تن	حدود ۳٫۵ تا ۴ تن	حدود ۳ تن
هزینه و نگهداری	نسبتاً پایین، ولی بدنه پیر	بالاتر	بالاتر و پیچیده‌تر	مناسب آموزش
بقا در نبرد شبکه‌ای	پایین	بالا در نسخه مدرن	متوسط رو به پایین	پایین

در نبرد هوایی مدرن، اف-۵ پیش از آنکه بتواند از موشک کوتاه‌برد خود استفاده کند ممکن است توسط جنگنده مجهز به رادار و موشک فعال کشف و درگیر شود. برای کاهش این ضعف باید به رادار زمینی، کنترل شکاری، پوشش پدافند و غافلگیری تکیه کند.

در حمله زمینی، اف-۵ می‌تواند بمب یا راکت حمل کند، ولی بدون سلاح دورایستا باید وارد منطقه تهدید شود. مأموریت کمپ بوئرینگ یک نمونه استثنایی از بهره‌برداری از شکاف دفاعی بود، نه الگوی تضمین‌شده برای تکرار روزانه.

آیا اف-۵ برای ایران هنوز ارزش نظامی دارد؟

بله، اما ارزش آن محدود و نقش‌محور است. اف-۵ برای آموزش خلبان، حفظ مهارت پرواز جنگنده، گشت در مناطق کم‌تهدید، حمله به هدف سبک و آزمایش اویونیک بومی هنوز مفید است. در جنگ گسترده با آمریکا و اسرائیل، نقش آن بیشتر مکمل، فرصت‌طلبانه و نمادین است.

ایران نمی‌تواند فقط با اف-۵ دفاع هوایی مدرن بسازد. حتی اگر کوثر کابین و ناوبری جدید داشته باشد، محدودیت اندازه دماغه برای رادار، توان برق، ظرفیت سوخت و جایگاه تسلیحات باقی می‌ماند. سرمایه‌گذاری افراطی روی ارتقای یک پلتفرم قدیمی ممکن است منابع را از جنگنده جدید، آواکس، آموزش و شبکه پدافند منحرف کند.

از سوی دیگر، بازنشستگی فوری همه اف-۵ها نیز شکاف آموزشی ایجاد می‌کند. تا زمانی که تعداد کافی Yak-130 یا هواپیمای آموزشی رزمی جایگزین وجود نداشته باشد، کوثر و F-5F نقش مهمی در تبدیل خلبانان دارند. منطقی‌ترین آینده، انتقال تدریجی از مأموریت رزمی خط مقدم به آموزش و حفظ تعداد محدودی هواپیمای پشتیبان است.

آینده ناوگان اف-۵، صاعقه و کوثر

آینده این خانواده به سه عامل بستگی دارد: میزان خسارت جنگ، توان تولید موتور و قطعه، و ورود هواپیمای جایگزین. اگر ایران واقعاً بتواند بدنه کوثر را با کیفیت ثابت تولید کند، ممکن است تعداد کمی هواپیمای آموزشی و حمله سبک جدید بسازد. اما تولید انبوه در مقیاس چند گردان تاکنون به‌طور مستقل اثبات نشده است.

خرید یا تولید جنگنده مدرن، اف-۵ را فوراً بی‌فایده نمی‌کند. بسیاری از کشورها جنگنده‌های جدید را در خط مقدم و هواپیماهای قدیمی را در آموزش یا نقش مهاجم نگه می‌دارند. ایران نیز می‌تواند اف-۵های سالم را برای آموزش، تمرین پدافند و مأموریت‌های کم‌خطر حفظ کند.

برای افزایش ایمنی، اولویت باید با بازرسی سازه، صندلی پرتاب، موتور و سامانه ناوبری باشد. افزودن نمایشگر یا رنگ جدید، مشکل خستگی فلز را حل نمی‌کند. در صورت ادامه جنگ، پراکندگی، پناهگاه و فریب نیز برای بقای ناوگان از ارتقای جزئی رادار مهم‌تر خواهند بود.

پاسخ به پرسش‌های تحلیلی

آیا کوثر همان اف-۵ است؟

کوثر از نظر طرح پایه، ابعاد و شکل سازه به F-5F بسیار نزدیک است. ایران از اویونیک و ساخت داخلی سخن می‌گوید، اما میزان بدنه نو در هر نمونه مشخص نیست. بنابراین «مشتق بومی و بازسازی عمیق اف-۵» توصیف دقیق‌تری از «جنگنده کاملاً جدید» است.

آیا صاعقه از F-18 الهام گرفته شده است؟

صاعقه دو سکان عمودی دارد و از دور ممکن است یادآور F/A-18 باشد، اما ابعاد، موتور، بال و سازه آن بر پایه اف-۵ است. شباهت دم به معنای اشتراک فناوری با هورنت نیست.

آیا اف-۵ ایران می‌تواند F-35 را ساقط کند؟

در جنگ واقعی هیچ نتیجه‌ای مطلق نیست، اما از نظر حسگر، پنهانکاری، شبکه داده و موشک دوربرد، F-35 برتری بسیار بزرگی دارد. تنها سناریوهای غیرعادی مانند غافلگیری در فاصله نزدیک یا خطای شدید طرف مقابل می‌توانند فرصت محدودی برای اف-۵ ایجاد کنند.

آیا حمله کویت ثابت می‌کند پاتریوت شکست خورده است؟

این رویداد، اگر همه جزئیات گزارش‌شده درست باشد، نشان‌دهنده شکست دفاع یک پایگاه در کشف یا درگیری با هدف کم‌ارتفاع است؛ نه اینکه پاتریوت در همه مأموریت‌ها بی‌اثر باشد. شبکه دفاعی مجموعه‌ای از رادار، فرماندهی، جنگنده و سامانه زمینی است.

آیا ایران هنوز پنجاه اف-۵ آماده دارد؟

خیر، چنین نتیجه‌ای از فهرست‌های موجودی قابل استخراج نیست. عدد ۵۰ معمولاً جمع برآورد F-5E و F-5F پیش از خسارت‌های جدید است. شمار آماده پرواز در هر روز احتمالاً کمتر و محرمانه است.

جمع‌بندی نهایی

اف-۵های ایران بازمانده یکی از بزرگ‌ترین ناوگان‌های تایگر ۲ جهان‌اند. ایران پیش از انقلاب ۱۲۷ فروند F-5A/B و ۱۶۶ فروند F-5E/F دریافت کرد، اما بیشتر نسل اول واگذار شد و بخش بزرگی از تایگرها در جنگ، سوانح یا فرسودگی از بین رفتند. آنچه امروز باقی مانده ترکیبی از F-5E/Fهای بازسازی‌شده و مشتقات بومی کم‌تعداد مانند آذرخش، صاعقه و کوثر است.

این جنگنده در جنگ ایران و عراق نقشی اساسی داشت، ولی در قرن بیست‌ویکم دیگر جنگنده برتری هوایی محسوب نمی‌شود. رادار و موشک محدود، برد کم، عمر بدنه و ضعف برابر شبکه هوایی مدرن، استفاده آن را به آموزش، حمله سبک و مأموریت‌های فرصت‌طلبانه محدود می‌کند.

در پاسخ نهایی به سؤال اصلی: بله، اف-۵های ایران در جنگ ۲۰۲۶ با آمریکا عملیاتی بوده‌اند. معتبرترین شاهد، حمله گزارش‌شده یک تا سه فروند از خانواده F-5/کوثر به کمپ بوئرینگ در کویت است. اظهارات تازه فرمانده پیشین NORAD وزن این گزارش را افزایش داده، اما چون سنتکام هنوز گزارش رسمی جزئی ارائه نکرده، تعداد دقیق مهاجمان، مدل هواپیما، نوع مهمات و میزان خسارت باید با احتیاط نوشته شود. هم‌زمان چند اف-۵ نیز روی زمین در تبریز، اهواز و احتمالاً دیگر پایگاه‌ها منهدم شده‌اند. بنابراین اف-۵ هنوز می‌تواند خطر ایجاد کند، اما نیروی تعیین‌کننده جنگ ایران نیست؛ این نقش عمدتاً بر دوش موشک‌ها، پهپادها و شبکه پدافندی است.

پرسش‌های متداول

۱. ایران چند فروند اف-۵ دارد؟

برآورد پیش از جنگ ۲۰۲۶ حدود ۳۵ F-5E و ۱۵ F-5F در موجودی فعال بود، اما این عدد آماده‌به‌کار روزانه نیست و پس از خسارت‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ کاهش یافته است.

۲. آیا اف-۵ ایران هنوز پرواز می‌کند؟

بله. تصاویر رزمایش، آموزش و گزارش مأموریت رزمی ۲۰۲۶ نشان می‌دهند تعدادی همچنان قابل پروازند.

۳. آیا اف-۵ ایران در جنگ با آمریکا استفاده شد؟

بله؛ گزارش‌های معتبر از حمله خانواده اف-۵/کوثر به کمپ بوئرینگ در کویت حکایت دارند.

۴. چند اف-۵ در حمله به کمپ بوئرینگ شرکت کردند؟

گزارش اولیه آمریکا از یک هواپیما و روایت بعدی ایران و اظهارات Glen VanHerck از سه هواپیما سخن می‌گویند. عدد نهایی هنوز رسمی نشده است.

۵. آیا هواپیماهای مهاجم کوثر بودند؟

رسانه دولتی ایران آنها را کوثر معرفی کرد، ولی منابع اولیه آمریکایی عنوان کلی F-5 را به کار بردند. مدل دقیق مستقل تأیید نشده است.

۶. آیا اف-۵های ایران پنهانکارند؟

خیر. اندازه کوچک می‌تواند کشف را دشوارتر کند، اما طراحی پنهانکار و مواد جاذب رادار مدرن ندارند.

۷. سرعت اف-۵ چقدر است؟

F-5E در ارتفاع مناسب می‌تواند به حدود ماخ ۱٫۶ برسد. سرعت مأموریتی با بمب و مخزن سوخت کمتر است.

۸. برد اف-۵ چقدر است؟

برد انتقالی با مخازن خارجی زیاد است، ولی شعاع رزمی در ارتفاع پایین و با مهمات به چندصد کیلومتر محدود می‌شود.

۹. اف-۵ ایران چه موشکی حمل می‌کند؟

سلاح هوابه‌هوای شناخته‌شده آن AIM-9 و مشتقات ایرانی کوتاه‌برد مانند فاطر است. تجهیز گسترده به موشک فعال دوربرد تأیید نشده است.

۱۰. اف-۵ چند توپ دارد؟

F-5E دو توپ ۲۰ میلی‌متری M39 دارد؛ F-5F دوکابین معمولاً یک توپ دارد.

۱۱. تفاوت F-5E و F-5F چیست؟

F-5E تک‌کابین رزمی است؛ F-5F بدنه کشیده‌تر و دو کابین برای آموزش و مأموریت رزمی دارد.

۱۲. آیا ایران F-5A هم دارد؟

ایران در گذشته بیش از صد F-5A داشت، اما بیشتر آنها پیش از انقلاب واگذار شدند. نقش فعال مدل A در ۲۰۲۶ تأیید نشده است.

۱۳. کوثر چند فروند تولید شده است؟

تعداد دقیق عمومی نیست. تحویل سه فروند در سال ۲۰۲۰ اعلام شد، اما آمار تولید انباشته و نسبت بدنه نو به بازسازی‌شده روشن نیست.

۱۴. آیا کوثر جنگنده نسل چهارم است؟

با تعریف رایج، خیر. کابین دیجیتال مفید است، ولی رادار، موشک دوربرد و شبکه رزمی آن در سطح جنگنده‌های نسل چهارم مدرن اثبات نشده است.

۱۵. آذرخش چه تفاوتی با اف-۵ دارد؟

اطلاعات عمومی کافی وجود ندارد. آذرخش احتمالاً پروژه‌ای برای بازسازی و بومی‌سازی F-5E بود و تعداد کمی از آن مشاهده شد.

۱۶. صاعقه چرا دو دم دارد؟

دو سکان عمودی مشخصه ظاهری صاعقه است و می‌تواند پایداری را تغییر دهد؛ اما اطلاعات آزمایشی برای سنجش دقیق مزیت آن منتشر نشده است.

۱۷. اف-۵ در عملیات کمان ۹۹ چه کرد؟

ده‌ها F-5E از تبریز و دزفول به پایگاه‌های عراق، از جمله موصل و ناصریه، حمله کردند.

۱۸. اف-۵ ایران در جنگ عراق پیروزی هوایی داشت؟

بله، چند پیروزی به خلبانان ایرانی نسبت داده شده، ولی تعداد و نوع دقیق اهداف میان منابع اختلاف دارد.

۱۹. چرا ایران هنوز اف-۵ را نگه داشته است؟

به دلیل کمبود جایگزین، ارزش آموزشی، هزینه کمتر، زیرساخت موجود و توان داخلی تعمیر و ساخت قطعه.

۲۰. آیا اف-۵ ایران از F-16 قوی‌تر است؟

در مجموع خیر. F-16 مدرن رادار، موشک، محموله و شبکه بسیار بهتری دارد؛ اف-۵ فقط کوچک‌تر و ساده‌تر است.

۲۱. آیا اف-۵ می‌تواند با F-35 بجنگد؟

از نظر نظری می‌تواند وارد نبرد شود، اما عدم توازن حسگر و سلاح بسیار شدید است و شانس آن در شرایط عادی پایین خواهد بود.

۲۲. آیا اف-۵های ایران در جنگ ۲۰۲۶ خسارت دیده‌اند؟

بله. گزارش‌هایی از انهدام F-5ها روی زمین در تبریز و اهواز وجود دارد و خسارت‌های ۲۰۲۵ در دزفول نیز ثبت شده است.

۲۳. آیا حمله اف-۵ به کویت خسارت زیادی زد؟

اصل بمباران گزارش شده، اما ارزیابی عمومی و مستقل از میزان خسارت ویژه همین حمله منتشر نشده است.

۲۴. نقش اصلی اف-۵ ایران امروز چیست؟

آموزش پیشرفته، حفظ مهارت خلبان، حمله سبک، گشت محدود و مأموریت‌های فرصت‌طلبانه در محیط تهدید بالا.

۲۵. اف-۵های ایران چه زمانی بازنشسته می‌شوند؟

زمان رسمی اعلام نشده است. احتمالاً با ورود کافی هواپیمای آموزشی و جنگنده جایگزین، ابتدا از خط مقدم و سپس از آموزش کنار می‌روند.