عملیات پای چوبی اسرائیل | انتقام از فلسطین و یاسر عرفات
عملیات پای چوبی اسرائیل چه بود؟
عملیات پای چوبی یا Operation Wooden Leg یکی از جسورانهترین عملیاتهای هوایی اسرائیل در دهه ۱۹۸۰ بود. روز اول اکتبر ۱۹۸۵، جنگندههای افـ۱۵ نیروی هوایی اسرائیل با عبور از بخش بزرگی از دریای مدیترانه، مقر سازمان آزادیبخش فلسطین در منطقه حمامالشط، در نزدیکی شهر تونس را بمباران کردند.
فاصله هدف از اسرائیل بیش از دو هزار کیلومتر بود. به همین دلیل، عملیات پای چوبی در زمان خود دوربردترین حمله هوایی شناختهشده اسرائیل محسوب میشد. جنگندههای اسرائیلی باید بدون شناساییشدن به تونس میرسیدند، چند ساختمان متعلق به سازمان آزادیبخش فلسطین را منهدم میکردند و سپس مسیر طولانی بازگشت را طی میکردند.
هدف اعلامشده اسرائیل، مجازات سازمان آزادیبخش فلسطین و واردکردن ضربهای مستقیم به مرکز فرماندهی این سازمان بود. یاسر عرفات، رهبر وقت سازمان آزادیبخش فلسطین، در زمان حمله در مجموعه حضور نداشت و از کشتهشدن نجات پیدا کرد. همین موضوع باعث شد یکی از مهمترین اهداف احتمالی عملیات محقق نشود.
چرا مقر سازمان آزادیبخش فلسطین در تونس قرار داشت؟
پس از حمله اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲ و محاصره بیروت، نیروها و رهبران سازمان آزادیبخش فلسطین مجبور به ترک لبنان شدند. بخش مهمی از ساختار سیاسی و نظامی این سازمان به تونس انتقال یافت و دولت حبیب بورقیبه پذیرفت که یاسر عرفات و دیگر رهبران فلسطینی در این کشور مستقر شوند.
انتقال مقر ساف به تونس، فاصله آن را با مرزهای اسرائیل بهشدت افزایش داد. تصور رهبران فلسطینی این بود که حضور در شمال آفریقا، آنها را از عملیات مستقیم ارتش اسرائیل دور نگه میدارد. تونس نیز در آن زمان کشوری نسبتاً میانهرو و دارای روابط نزدیک با کشورهای غربی، بهویژه ایالات متحده، محسوب میشد.
بااینحال، اسرائیل میخواست نشان دهد که فاصله جغرافیایی نمیتواند از رهبران یا مراکز فرماندهی گروههای مسلح فلسطینی محافظت کند. حمله به تونس بیش از آنکه صرفاً یک بمباران تاکتیکی باشد، حامل پیامی راهبردی بود: اسرائیل حاضر است برای هدفقراردادن دشمنان خود فراتر از کشورهای همسایه عملیات انجام دهد.
ماجرای کشتهشدن سه اسرائیلی در قبرس
زمینه فوری عملیات پای چوبی، حادثهای بود که در ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۵ در بندر لارناکای قبرس اتفاق افتاد. سه فرد مسلح یک قایق تفریحی را تصرف کردند و سه شهروند اسرائیلی حاضر در آن را به قتل رساندند.
اسرائیل مسئولیت این حمله را متوجه سازمان آزادیبخش فلسطین و بهویژه تشکیلات «نیروی ۱۷» کرد. نیروی ۱۷ واحدی امنیتی بود که وظیفه حفاظت از یاسر عرفات و برخی مراکز مهم ساف را برعهده داشت. مقامهای سازمان آزادیبخش فلسطین، با وجود فلسطینیبودن مهاجمان، دخالت رسمی خود در این حمله را رد کردند.
بنابراین، انتساب مستقیم عملیات لارناکا به فرماندهی مرکزی ساف مورد اختلاف بود. اسرائیل آن را بخشی از مجموعه حملات سازمانیافته علیه شهروندانش معرفی کرد، اما رهبران فلسطینی گفتند دستور این اقدام از سوی آنها صادر نشده است. شش روز پس از حادثه، اسرائیل عملیات تلافیجویانه خود را علیه مقر ساف در تونس اجرا کرد.
جنگندههای افـ۱۵ چگونه خود را به تونس رساندند؟
عملیات در شرایطی انجام شد که افـ۱۵ اساساً بهعنوان یک جنگنده برتری هوایی شناخته میشد. نیروی هوایی اسرائیل تعدادی از افـ۱۵های خود را برای اجرای مأموریتهای تهاجمی دوربرد آماده کرده بود و عملیات پای چوبی به یکی از مهمترین نمایشهای این قابلیت تبدیل شد.
براساس روایتهای منتشرشده، ده فروند افـ۱۵ از پایگاه تلنوف برخاستند. دو فروند نقش ذخیره داشتند و پس از اطمینان از مناسببودن وضعیت هواپیماهای اصلی بازگشتند. هشت جنگنده باقیمانده حمله به اهداف تعیینشده را اجرا کردند.
هواپیماهای بوئینگ ۷۰۷ سوخترسان نیز جنگندهها را در مسیر رفت و بازگشت پشتیبانی کردند. بدون سوختگیری هوایی، اجرای چنین مأموریتی در فاصله بیش از دو هزار کیلومتری امکانپذیر نبود. مسیر پرواز نیز به شکلی انتخاب شده بود که احتمال شناسایی جنگندهها بهوسیله رادارهای کشورهای منطقه کاهش پیدا کند.
برای هدفقراردادن ساختمانهای مقر ساف از مهمات هدایتشونده استفاده شد. بمبهای هدایت تلویزیونی GBU-15 به خدمه هواپیما اجازه میدادند اهداف مشخص را از فاصله مناسب مورد اصابت قرار دهند. مرحله اصلی حمله تنها چند دقیقه طول کشید و تمام جنگندههای اسرائیلی بدون تلفات به پایگاه بازگشتند.
آیا هدف اصلی عملیات، ترور یاسر عرفات بود؟
اسرائیل رسماً هدف عملیات را انهدام مرکز فرماندهی سازمان آزادیبخش فلسطین معرفی کرد. بااینحال، حضور احتمالی یاسر عرفات در مقر میتوانست نتیجه سیاسی و نظامی حمله را بهطور کامل تغییر دهد. بسیاری در جهان عرب معتقد بودند که رهبر ساف یکی از اهداف اصلی حمله بوده است.
عرفات بهدلیل تغییری در برنامه روزانه خود، هنگام بمباران در ساختمان هدف حضور نداشت. روایتهای مختلفی درباره علت نجات او منتشر شده است؛ اما آنچه با اطمینان میتوان گفت این است که عرفات از حمله جان سالم به در برد و سپس بمباران را محکوم کرد.
نباید بدون سند قطعی گفت که تنها هدف عملیات، ترور عرفات بود. مجموعه مورد حمله، مرکز سیاسی، ارتباطی و نظامی ساف محسوب میشد و چندین مقام و عضو این سازمان در آن حضور داشتند. بااینحال، اگر عرفات در جریان حمله کشته میشد، اسرائیل یکی از مهمترین رهبران تاریخ جنبش ملی فلسطین را حذف کرده بود.
تلفات حمله اسرائیل به تونس چقدر بود؟
آمارهای منتشرشده درباره تلفات عملیات پای چوبی یکسان نیستند. براساس آمار دولت تونس که در اختیار سازمان ملل قرار گرفت، ۶۸ نفر شامل ۵۰ فلسطینی و ۱۸ تونسی کشته شدند و بیش از صد نفر نیز مجروح شدند. منابع دیگر آمارهای متفاوتی از تعداد کشتهها ارائه کردهاند.
اسرائیل اعلام کرد که هدف حمله، اعضا و فرماندهان سازمان آزادیبخش فلسطین بودهاند. در مقابل، تونس تأکید داشت که تعدادی از شهروندان و نیروهای تونسی نیز در این بمباران جان باختهاند. خرابی ساختمانهای اطراف و کشتهشدن اتباع تونس، حمله را از یک عملیات علیه ساف به بحرانی میان اسرائیل و دولت تونس تبدیل کرد.
در نتیجه، استفاده از عبارت «انتقام از فلسطین» برای توصیف عملیات نیازمند دقت است. هدف رسمی حمله، کشور یا تمام مردم فلسطین نبود، بلکه مقر سازمان آزادیبخش فلسطین بود. بااینحال، بهدلیل تلفات فلسطینیان و موقعیت ساف بهعنوان نماینده سیاسی مردم فلسطین، این عملیات در افکار عمومی عرب بهعنوان حملهای مستقیم به جنبش فلسطین شناخته شد.
واکنش تونس و شورای امنیت سازمان ملل
دولت تونس حمله را نقض آشکار حاکمیت و تمامیت ارضی خود دانست و شکایتی رسمی به شورای امنیت سازمان ملل ارائه کرد. تونس استدلال میکرد که حتی اگر اسرائیل سازمان آزادیبخش فلسطین را مسئول حملات مسلحانه بداند، حق ندارد خاک یک کشور مستقل را بدون اجازه آن دولت بمباران کند.
شورای امنیت در چهارم اکتبر ۱۹۸۵ قطعنامه ۵۷۳ را تصویب کرد. در این قطعنامه، حمله اسرائیل به خاک تونس بهشدت محکوم و نقض منشور سازمان ملل و حقوق بینالملل توصیف شد. چهارده عضو شورای امنیت به قطعنامه رأی مثبت دادند و ایالات متحده به آن رأی ممتنع داد؛ در نتیجه واشنگتن از حق وتوی خود برای جلوگیری از تصویب قطعنامه استفاده نکرد.
قطعنامه همچنین حق تونس برای دریافت غرامت بابت خسارتهای انسانی و مادی را به رسمیت شناخت. واکنش شورای امنیت نشان داد که حتی متحدان اسرائیل نیز حاضر نبودند حمله به کشوری دور از منطقه اصلی درگیری را بدون انتقاد بپذیرند. متن قطعنامه ۵۷۳ شورای امنیت همچنان یکی از مهمترین اسناد حقوقی مرتبط با این عملیات است.
آیا عملیات پای چوبی از نظر نظامی موفق بود؟
از نظر عملیاتی، نیروی هوایی اسرائیل توانست جنگندههای خود را به هدفی در فاصلهای بسیار دور برساند، ساختمانهای مشخصشده را بمباران کند و تمام هواپیماها را سالم بازگرداند. این موفقیت، توانایی اسرائیل در برنامهریزی حملات دوربرد، سوختگیری هوایی، هدایت دقیق مهمات و هماهنگی اطلاعاتی را به نمایش گذاشت.
اما نتیجه راهبردی عملیات پیچیدهتر بود. یاسر عرفات کشته نشد و سازمان آزادیبخش فلسطین نیز از بین نرفت. حمله حتی موجب افزایش همبستگی بخشی از جامعه تونس با مسئله فلسطین شد و اعتبار دولت تونس را در برابر افکار عمومی داخلی تحت فشار قرار داد.
عملیات پای چوبی درعینحال الگویی را تثبیت کرد که در دهههای بعد نیز در سیاست امنیتی اسرائیل مشاهده شد: حمله به اهداف دوردست برای اثبات اینکه هیچ مقر فرماندهی، انبار تسلیحات یا رهبر نظامی صرفاً بهدلیل فاصله جغرافیایی مصون نخواهد بود.
میراث عملیات پای چوبی در تاریخ اسرائیل و فلسطین
عملیات پای چوبی فقط یک حمله هوایی نبود؛ این عملیات بخشی از جنگ گستردهتر میان اسرائیل و سازمان آزادیبخش فلسطین در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ محسوب میشد. در آن دوران، دو طرف عملیات خود را به خارج از سرزمینهای فلسطینی و مرزهای اسرائیل گسترش داده بودند و کشورهایی مانند لبنان، قبرس و تونس نیز به صحنه این رویارویی تبدیل شدند.
حمله سال ۱۹۸۵ نشان داد که استقرار ساف در تونس به معنای پایان تعقیب رهبران فلسطینی نبود. سه سال بعد، خلیل الوزیر مشهور به «ابوجهاد»، از نزدیکترین افراد به عرفات، در خانه خود در تونس طی عملیاتی منتسب به اسرائیل ترور شد.
در این ویدیو بررسی میکنیم که عملیات پای چوبی چگونه طراحی و اجرا شد، چه ارتباطی با قتل سه اسرائیلی در قبرس داشت، چرا تونس به محل استقرار یاسر عرفات تبدیل شده بود و چگونه جنگندههای افـ۱۵ اسرائیل یکی از طولانیترین مأموریتهای هوایی آن دوران را انجام دادند. همچنین بررسی خواهیم کرد که چرا موفقیت فنی این حمله الزاماً به معنای تحقق کامل اهداف سیاسی و راهبردی اسرائیل نبود.
