بشار اسد و قاچاق سازمان یافته کپتاگون | ماهر اسد و بزرگترین کارتل خاورمیانه
بشار اسد و امپراتوری کپتاگون در سوریه
نام سوریه طی سالهای پایانی حکومت بشار اسد فقط با جنگ داخلی، حضور نیروهای خارجی و بحران پناهجویان گره نخورده بود. این کشور بهتدریج به یکی از مهمترین مراکز تولید و قاچاق قرصهای موسوم به «کپتاگون» در جهان تبدیل شد؛ تجارتی چندمیلیارددلاری که بازار اصلی آن کشورهای عربی، بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس بود.
تحقیقات بینالمللی، پروندههای قضایی و تحریمهای آمریکا، بریتانیا و اتحادیه اروپا نشان میدهند که شبکه کپتاگون سوریه صرفاً مجموعهای از قاچاقچیان مستقل نبود. بخش مهمی از این تجارت با اعضای خانواده اسد، فرماندهان نظامی، شبهنظامیان وابسته به حکومت، بازرگانان نزدیک به دمشق و بهخصوص لشکر چهارم ارتش سوریه ارتباط داشت.
ماهر اسد، برادر کوچکتر بشار اسد و فرمانده لشکر چهارم، در بسیاری از گزارشها بهعنوان یکی از قدرتمندترین چهرههای مرتبط با این شبکه معرفی شده است. بااینحال باید میان ارتباط ساختاری حکومت با تجارت کپتاگون و اثبات صدور دستور مستقیم از سوی بشار اسد تفاوت قائل شد. شواهد علنی منتشرشده، نقش نزدیکان حکومت و نهادهای تحت کنترل آن را نشان میدهند.
کپتاگون چیست و چرا در خاورمیانه گسترش یافت؟
کپتاگون در اصل نام تجاری دارویی حاوی «فنتیلین» بود که از دهه ۱۹۶۰ برای درمان بعضی اختلالها، از جمله اختلال کمتوجهی و حمله خواب، استفاده میشد. پس از قرارگرفتن فنتیلین تحت کنترل بینالمللی در سال ۱۹۸۶، تولید قانونی این دارو متوقف شد.
قرصهایی که امروز در بازار غیرقانونی با نام کپتاگون فروخته میشوند، معمولاً همان داروی قدیمی نیستند. آژانس مواد مخدر اتحادیه اروپا میگوید نمونههای جدید عمدتاً بهصورت غیرقانونی تولید میشوند و معمولاً حاوی آمفتامین و ترکیبات دیگری مانند کافئین هستند. مقدار و ترکیب مواد موجود در این قرصها نیز میتواند از یک محموله تا محموله دیگر متفاوت باشد.
کپتاگون بهدلیل قیمت، دسترسی آسان و تأثیر محرک خود در بعضی کشورهای خاورمیانه بازار بزرگی پیدا کرد. مصرف آن میتواند به افزایش موقت هوشیاری و کاهش احساس خستگی منجر شود، اما خطر وابستگی، مشکلات قلبی، اضطراب، پرخاشگری و اختلالات روانی را نیز افزایش میدهد.
چگونه سوریه به مرکز تولید کپتاگون تبدیل شد؟
جنگ داخلی سوریه بخش بزرگی از اقتصاد رسمی این کشور را نابود کرد. تحریمها، کاهش صادرات، سقوط ارزش پول ملی، تخریب زیرساختها و محدودشدن دسترسی حکومت به ارز خارجی، زمینه گسترش اقتصاد زیرزمینی و فعالیتهای غیرقانونی را فراهم کرد.
در چنین شرایطی، تولید کپتاگون به تجارتی با هزینه تولید نسبتاً پایین و سود بسیار زیاد تبدیل شد. سوریه علاوه بر داشتن مناطق خارج از نظارت مؤثر، به مرزهای لبنان، اردن، عراق و ترکیه و همچنین بنادر مدیترانهای دسترسی داشت. این موقعیت جغرافیایی امکان انتقال محمولهها از راههای زمینی و دریایی را فراهم میکرد.
قرصها در محمولههای میوه، سبزیجات، ماشینآلات صنعتی، کاغذ، سنگ ساختمانی، مبلمان و قطعات خودرو مخفی میشدند. مقصد نهایی بخش بزرگی از این محمولهها عربستان سعودی و دیگر کشورهای شبهجزیره عربستان بود. در بعضی عملیاتها نیز بنادر اروپایی بهعنوان مسیر ترانزیت مورد استفاده قرار میگرفتند.
نقش ماهر اسد و لشکر چهارم چه بود؟
ماهر اسد فرمانده لشکر چهارم زرهی ارتش سوریه و یکی از بانفوذترین شخصیتهای امنیتی حکومت برادرش بود. این یگان علاوه بر برخورداری از قدرت نظامی، بر تعدادی از ایستهای بازرسی، مسیرهای حملونقل و گذرگاههای حساس در مناطق تحت کنترل حکومت نفوذ داشت.
وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده است که ماهر اسد و لشکر چهارم در فعالیتهای غیرقانونی مختلف، از قاچاق سیگار و تلفن همراه تا تسهیل تولید و انتقال کپتاگون، نقش داشتهاند. براساس این گزارش، بازرگانان و واسطههای نزدیک به ماهر اسد وظیفه مدیریت بخشی از درآمدهای این فعالیتها را برعهده داشتند.
لشکر چهارم لزوماً تمام کارخانهها را مستقیماً اداره نمیکرد. اهمیت این یگان بیشتر به قدرت آن برای ایجاد پوشش امنیتی، عبور محمولهها از ایستهای بازرسی، حفاظت از تولیدکنندگان و برقراری ارتباط میان شبکههای نظامی، تجاری و قاچاق مربوط میشد. همین ترکیب قدرت نظامی و فعالیت اقتصادی غیرقانونی باعث شد این شبکه به چیزی فراتر از یک گروه معمولی قاچاق مواد مخدر تبدیل شود.
اعضای خانواده اسد در شبکه کپتاگون
در کنار ماهر اسد، نام چند نفر دیگر از اعضای خانواده اسد نیز در تحریمهای غربی دیده میشود. سامر کمال اسد، پسرعموی بشار اسد، از سوی آمریکا به نظارت بر تأسیسات مهم تولید کپتاگون در لاذقیه متهم شده است.
مقامهای آمریکایی میگویند محموله ۸۴ میلیون قرصی که در سال ۲۰۲۰ در بندر سالرنوی ایتالیا کشف شد، در کارخانهای متعلق به سامر اسد تولید شده بود. ارزش تخمینی این محموله حدود ۱.۲ میلیارد دلار اعلام شد. وسیم بدیع اسد، یکی دیگر از بستگان بشار اسد، نیز به مشارکت در شبکههای منطقهای تولید و قاچاق مواد مخدر متهم شده است.
اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ تعدادی از بستگان اسد، بازرگانان، فرماندهان شبهنظامی و قاچاقچیان سوری و لبنانی را بهدلیل ارتباط با کپتاگون تحریم کرد. این اتحادیه تجارت کپتاگون را یک «مدل اقتصادی تحت هدایت حکومت» توصیف کرد که حلقه داخلی قدرت را ثروتمند و به بقای حکومت کمک میکرد.
آیا بشار اسد شخصاً کارتل کپتاگون را اداره میکرد؟
حکومت بشار اسد همواره دخالت رسمی خود در تولید و قاچاق کپتاگون را رد میکرد و گاهی از کشف محمولهها یا بازداشت قاچاقچیان خبر میداد. منتقدان حکومت این اقدامات را محدود، نمایشی یا بخشی از رقابت میان شبکههای مختلف میدانستند.
نهادهای غربی، حکومت اسد را ذینفع اصلی این تجارت معرفی کردهاند. بریتانیا در سال ۲۰۲۳ مدعی شد که بخش عمده عرضه جهانی کپتاگون در سوریه تولید میشود و شبکههای مرتبط با حکومت در آن نقش دارند. بااینحال، برآوردهای مربوط به ارزش بازار، سهم دقیق حکومت و میزان تولید سوریه بسیار متفاوتاند و نباید ارقامی مانند ۵۷ میلیارد دلار را درآمد مستقیم خانواده اسد تلقی کرد. چنین اعدادی معمولاً ارزش بالقوه کل بازار یا محمولههای برآوردشده را نشان میدهند، نه سود خالصی که مستقیماً وارد خزانه حکومت شده باشد.
بنابراین، توصیف این ساختار بهعنوان «کارتل اسد» از نظر سیاسی و رسانهای قابلفهم است، اما از نظر حقوقی دقیقتر است گفته شود شبکهای از اعضای خانواده اسد، لشکر چهارم، بازرگانان نزدیک به حکومت، فرماندهان محلی و قاچاقچیان سوری و لبنانی در این تجارت مشارکت داشتهاند.
کپتاگون بهعنوان ابزار سیاسی حکومت سوریه
تجارت کپتاگون فقط یک منبع درآمد نبود. گسترش قاچاق به اردن، عربستان سعودی و دیگر کشورهای عربی، به یک بحران امنیتی و سیاسی منطقهای تبدیل شد. نیروهای مرزبانی اردن بارها با قاچاقچیانی درگیر شدند که قصد داشتند محمولههای بزرگ مواد مخدر را از جنوب سوریه وارد این کشور کنند.
افزایش فشار باعث شد کشورهای عربی در مذاکرات خود با دمشق، مقابله با کپتاگون را به یکی از مطالبات اصلی تبدیل کنند. بازگشت سوریه به اتحادیه عرب در سال ۲۰۲۳ نیز با انتظار همکاری حکومت اسد برای کاهش قاچاق همراه بود. این وضعیت به دمشق امکان میداد از موضوع مواد مخدر بهعنوان یک اهرم چانهزنی برای عادیسازی روابط، دریافت امتیازات سیاسی و کاهش تحریمها استفاده کند.
پس از سقوط حکومت اسد چه چیزی کشف شد؟
پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، نیروهای جدید سوریه از کشف انبارها و تأسیسات متعدد تولید کپتاگون در مناطق تحت کنترل حکومت سابق خبر دادند. بعضی از این مراکز در مناطق مرتبط با لشکر چهارم و نزدیکان خانواده اسد قرار داشتند.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد اعلام کرد که پس از تغییر حکومت، دستکم ۱۵ آزمایشگاه صنعتی و ۱۳ مرکز کوچکتر تولید یا نگهداری مواد مرتبط با کپتاگون در سوریه برچیده شدند. این کشفیات شواهد تازهای درباره صنعتیبودن تولید در دوران حکومت سابق ارائه کرد.
با وجود ضربه واردشده به زیرساخت تولید، بازار کپتاگون بهطور کامل نابود نشده است. ذخایر باقیمانده، شبکههای قاچاق فرامرزی و احتمال انتقال تولید به کشورهای دیگر همچنان تهدیدی جدی محسوب میشوند. تجربه بازارهای غیرقانونی نشان میدهد که حذف یک حکومت یا فرمانده الزاماً به معنای پایان تقاضا و نابودی شبکههای توزیع نیست.
بزرگترین کارتل خاورمیانه چگونه شکل گرفت؟
شبکه کپتاگون سوریه حاصل پیوند جنگ، فروپاشی اقتصادی، فساد، قدرت نظامی و تقاضای گسترده منطقهای بود. این شبکه بدون حمایت یا دستکم همکاری مقامهای بانفوذ، امکان فعالیت در چنین مقیاسی را نداشت.
ماهر اسد و لشکر چهارم در مرکز بسیاری از اتهامات قرار داشتند و اعضای دیگری از خانواده اسد نیز با کارخانهها، محمولهها و شبکههای توزیع مرتبط شناخته شدند. بشار اسد در رأس نظامی قرار داشت که این ساختار در قلمرو تحت کنترل آن رشد کرد و از نظر سیاسی و مالی از اقتصاد جنگ بهره میبرد؛ اما نسبتدادن مدیریت عملیاتی و روزانه تمام شبکه به شخص او، فراتر از شواهد عمومی موجود است.
در این ویدیو بررسی میکنیم که امپراتوری کپتاگون چگونه در دل حکومت سوریه شکل گرفت، ماهر اسد و لشکر چهارم چه نقشی در آن داشتند، محمولهها چگونه به کشورهای عربی منتقل میشدند و سقوط حکومت بشار اسد چه اطلاعات تازهای درباره یکی از بزرگترین شبکههای سازمانیافته قاچاق مواد مخدر در خاورمیانه آشکار کرد.
