موشک کروز تاماهاوک | قاتل تاسیسات اتمی نطنز در مقابل موشک هویزه ایران
موشک BGM-109 Tomahawk یکی از مشهورترین و پرکاربردترین موشکهای کروز جهان است که توسط ایالات متحده توسعه یافته و از دهه ۱۹۸۰ تاکنون در دهها عملیات نظامی مورد استفاده قرار گرفته است. این موشک به دلیل برد بلند، دقت بالا، قابلیت پرواز در ارتفاع بسیار پایین و امکان حمله به اهداف راهبردی، به یکی از مهمترین ابزارهای تهاجمی نیروی دریایی آمریکا تبدیل شده است.
در بسیاری از عملیاتهای نظامی آمریکا، نخستین سلاحی که شلیک میشود، تاماهاوک است. دلیل این موضوع آن است که این موشک میتواند بدون به خطر انداختن جان خلبانان، سامانههای پدافندی، مراکز فرماندهی، پایگاههای نظامی و زیرساختهای حیاتی دشمن را در فاصله صدها یا حتی هزاران کیلومتری هدف قرار دهد.
در حملات آمریکا به عراق، لیبی، سوریه، افغانستان، یمن و همچنین در عملیات اخیر علیه تأسیسات هستهای ایران، بار دیگر نام این موشک در صدر اخبار نظامی قرار گرفت.
تاریخچه ساخت تاماهاوک
در دهه ۱۹۷۰، ارتش آمریکا به دنبال توسعه موشکی بود که بتواند از فاصلهای بسیار دور اهداف زمینی را با دقت بالا مورد اصابت قرار دهد.
در آن زمان بیشتر موشکهای موجود:
- برد کوتاه داشتند.
- دقت بالایی نداشتند.
- عمدتاً برای حمل کلاهک هستهای طراحی شده بودند.
نیروی دریایی آمریکا به دنبال موشکی بود که بتواند:
- از روی ناوشکنها و زیردریاییها شلیک شود.
- هزاران کیلومتر پرواز کند.
- از رادارها پنهان بماند.
- اهداف را با دقت چند متری نابود کند.
در سال ۱۹۷۲ پروژه توسعه این موشک آغاز شد.
شرکت General Dynamics مسئول طراحی اولیه شد.
بعدها امتیاز تولید به شرکت Raytheon منتقل شد که تاکنون نیز تولیدکننده اصلی این موشک است.
معنی نام Tomahawk
واژه Tomahawk نام نوعی تبر جنگی بومیان آمریکای شمالی است.
ارتش آمریکا برای بسیاری از موشکهای خود نامهایی با ریشه تاریخی یا فرهنگی انتخاب کرده است.
نخستین آزمایشها
اولین آزمایشهای پروازی در اواخر دهه ۱۹۷۰ انجام شد.
پس از چندین اصلاح، این موشک در سال ۱۹۸۳ رسماً وارد خدمت نیروی دریایی آمریکا شد.
از آن زمان تاکنون صدها فروند از آن در عملیاتهای واقعی استفاده شده است.
چرا تاماهاوک انقلابی بود؟
پیش از ظهور این موشک، حمله به اهداف دوردست نیازمند اعزام بمبافکنها یا جنگندهها بود.
این موضوع مشکلات زیادی ایجاد میکرد:
- احتمال سرنگونی هواپیما
- نیاز به سوختگیری هوایی
- هزینه بالا
- خطر اسارت خلبان
اما تاماهاوک این معادله را تغییر داد.
اکنون یک ناوشکن یا زیردریایی میتوانست از صدها یا هزاران کیلومتر دورتر، بدون ورود به حریم هوایی دشمن، اهداف خود را منهدم کند.
انواع مختلف تاماهاوک
در طول چهار دهه گذشته، نسخههای متعددی از این موشک ساخته شدهاند.
از جمله:
BGM-109A
نسخه اولیه با قابلیت حمل کلاهک هستهای.
BGM-109C
نسخه متعارف با کلاهک انفجاری.
BGM-109D
نسخه مجهز به مهمات خوشهای.
Tactical Tomahawk (Block IV)
محبوبترین نسخه فعلی.
قابلیتها:
- تغییر هدف در حین پرواز
- ارسال تصویر
- ارتباط ماهوارهای
- امکان گردش بر فراز هدف
- حمله مجدد
Block V
جدیدترین نسل.
مهمترین ویژگیها:
- برد بیشتر
- دقت بالاتر
- مقاومت بهتر در برابر جنگ الکترونیک
- قابلیت حمله به کشتیها
- سامانههای ناوبری جدید
مشخصات کلی
تقریباً:
- طول: ۵.۶ متر
- قطر: ۵۲ سانتیمتر
- وزن: حدود ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰ کیلوگرم
- وزن کلاهک: حدود ۴۵۰ کیلوگرم
- سرعت: حدود ۸۸۰ کیلومتر بر ساعت
- برد:
- Block IV حدود ۱۶۰۰ کیلومتر
- Block V تا حدود ۱۸۰۰ کیلومتر (بسته به نسخه و مأموریت)
چه کشورهایی از آن استفاده میکنند؟
عمده کاربران:
- آمریکا
- بریتانیا
برخی کشورها نیز خواهان خرید این موشک هستند یا مجوز خرید آن را دریافت کردهاند، از جمله:
- استرالیا
- ژاپن
- هلند (در حال برنامهریزی)
- کانادا (در حال بررسی)
- آلمان (بررسی گزینههای مشابه و همکاری با آمریکا)
چرا هنوز قدیمی نشده؟
با وجود اینکه بیش از ۴۰ سال از طراحی اولیه آن میگذرد، تاماهاوک همچنان یکی از خطرناکترین موشکهای کروز جهان محسوب میشود.
علت این موضوع، بهروزرسانی مداوم آن است.
نسخههای امروزی تقریباً هیچ شباهتی از نظر الکترونیک و نرمافزار با نسخههای دهه ۱۹۸۰ ندارند.
جایگاه تاماهاوک در ارتش آمریکا
امروزه تقریباً تمام:
- ناوشکنهای کلاس Arleigh Burke
- رزمناوهای کلاس Ticonderoga
- زیردریاییهای کلاس Virginia
- زیردریاییهای کلاس Los Angeles
- زیردریاییهای کلاس Seawolf
- زیردریاییهای کلاس Ohio (نسخه هدایتشونده)
توانایی شلیک تاماهاوک را دارند.
به همین دلیل، این موشک ستون فقرات حملات دوربرد نیروی دریایی آمریکا محسوب میشود.
مشخصات فنی، موتور، سامانه هدایت و نحوه عملکرد
در بخش نخست با تاریخچه توسعه موشک تاماهاوک، نسخههای مختلف آن و جایگاهش در نیروی دریایی آمریکا آشنا شدیم. اما آنچه این موشک را به یکی از مؤثرترین سلاحهای دوربرد جهان تبدیل کرده، فناوری بهکاررفته در سامانههای پیشران، ناوبری و هدایت آن است.
برخلاف موشکهای بالستیک که پس از پرتاب مسیر مشخصی را طی میکنند، تاماهاوک یک موشک کروز است؛ یعنی تقریباً مانند یک هواپیمای بدون سرنشین کوچک، با موتور جت در ارتفاع پایین پرواز میکند، مسیر خود را اصلاح میکند و با دقت بالا به هدف میرسد.
موشک کروز چیست؟
برای درک بهتر عملکرد تاماهاوک، ابتدا باید تفاوت موشکهای کروز و بالستیک را شناخت.
موشکهای بالستیک پس از شلیک، مانند یک گلوله توپ به سمت ارتفاع بالا حرکت میکنند و سپس با سرعت بسیار زیاد به سمت هدف سقوط میکنند.
در مقابل، موشکهای کروز تقریباً در تمام مسیر پرواز خود از موتور استفاده میکنند و مانند یک هواپیمای کوچک در ارتفاع پایین حرکت میکنند.
همین ویژگی باعث میشود کشف و رهگیری آنها دشوارتر باشد.
ابعاد و مشخصات کلی
نسخههای مختلف تاماهاوک مشخصات نسبتاً مشابهی دارند.
مشخصات عمومی عبارتاند از:
- طول: حدود ۵.۵۶ متر
- قطر بدنه: ۵۲ سانتیمتر
- دهانه بال: حدود ۲.۷ متر
- وزن هنگام پرتاب: بین ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰ کیلوگرم (بسته به نسخه)
- وزن سرجنگی: حدود ۴۵۰ کیلوگرم
- سرعت: حدود ۸۸۰ کیلومتر بر ساعت (نزدیک به ۰.۷۴ ماخ)
- برد: بین ۱۶۰۰ تا ۱۸۰۰ کیلومتر در نسخههای جدید
ابعاد نسبتاً کوچک این موشک باعث میشود تعداد زیادی از آن در ناوشکنها و زیردریاییها حمل شود.
موتور راکتی؛ مرحله آغازین پرواز
پس از شلیک، تاماهاوک ابتدا با استفاده از یک بوستر سوخت جامد از پرتابگر خارج میشود.
این موتور تنها چند ثانیه فعال است و وظیفه آن رساندن موشک به سرعت اولیه است.
پس از پایان سوخت بوستر:
- موتور جدا میشود.
- بالها باز میشوند.
- موتور اصلی روشن میشود.
از این لحظه، تاماهاوک مانند یک هواپیمای کوچک به پرواز ادامه میدهد.
موتور توربوفن
قلب تاماهاوک یک موتور توربوفن کوچک است.
در نسخههای مختلف از موتورهای متفاوتی استفاده شده، اما رایجترین آنها موتور Williams F107 است.
این موتور ویژگیهای مهمی دارد:
- مصرف سوخت بسیار پایین
- قابلیت پرواز طولانی
- صدای نسبتاً کم
- قابلیت اطمینان بالا
به لطف این موتور، موشک میتواند بیش از ۱۶۰۰ کیلومتر پرواز کند.
چرا سرعت آن کم است؟
بسیاری از افراد تصور میکنند چون تاماهاوک یک موشک است، باید چند برابر سرعت صوت حرکت کند.
اما واقعیت برعکس است.
تاماهاوک عمداً زیر سرعت صوت طراحی شده است.
دلیل این تصمیم عبارت است از:
- کاهش مصرف سوخت
- افزایش برد
- کاهش گرمای موتور
- افزایش دقت
- امکان اصلاح مسیر
اگر این موشک با سرعت چند ماخ حرکت میکرد، برد آن به شدت کاهش پیدا میکرد.
پرواز در ارتفاع بسیار پایین
یکی از مهمترین ویژگیهای تاماهاوک، پرواز در ارتفاع پایین است.
در بیشتر مأموریتها این موشک بین:
۳۰ تا ۱۰۰ متر
از سطح زمین یا دریا پرواز میکند.
در برخی مناطق حتی ممکن است ارتفاع آن به کمتر از ۲۰ متر نیز برسد.
این نوع پرواز باعث میشود:
- دیرتر توسط رادار کشف شود.
- از پشت کوهها و ناهمواریها عبور کند.
- احتمال رهگیری کاهش پیدا کند.
استفاده از عوارض زمین
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد تاماهاوک، توانایی استفاده از ناهمواریهای طبیعی برای مخفی ماندن است.
برای مثال اگر بین موشک و رادار دشمن یک رشتهکوه وجود داشته باشد، موشک مسیر خود را طوری تنظیم میکند که پشت کوه حرکت کند.
این تاکتیک باعث میشود زمان واکنش سامانههای پدافندی بسیار کاهش یابد.
سامانه هدایت؛ مغز تاماهاوک
برخلاف موشکهای قدیمی، تاماهاوک تنها به یک سامانه هدایت وابسته نیست.
این موشک از چندین سامانه ناوبری بهطور همزمان استفاده میکند تا حتی در صورت اختلال یکی از آنها، مأموریت ادامه پیدا کند.
سامانه INS
اولین سامانه هدایت، INS یا ناوبری اینرسی است.
در این روش، رایانه داخلی با استفاده از ژیروسکوپها و شتابسنجها موقعیت موشک را محاسبه میکند.
مزیت INS این است که به هیچ سیگنال خارجی وابسته نیست.
اما اگر بهتنهایی استفاده شود، با افزایش مسافت، خطای آن بیشتر میشود.
GPS
برای افزایش دقت، تاماهاوک از سامانه موقعیتیاب جهانی (GPS) نیز استفاده میکند.
GPS باعث میشود خطای ناوبری به حداقل برسد و موشک بتواند مسیر خود را بهصورت مداوم اصلاح کند.
البته نسخههای جدید به گونهای طراحی شدهاند که در صورت اخلال روی GPS نیز بتوانند مأموریت را ادامه دهند.
TERCOM؛ راز موفقیت تاماهاوک
یکی از مهمترین فناوریهای این موشک، سامانه TERCOM (Terrain Contour Matching) است.
در این روش، رایانه موشک نقشه ارتفاعات منطقه را در حافظه خود ذخیره کرده است.
رادار ارتفاعسنج، شکل زمین را در حین پرواز اندازهگیری میکند.
سپس رایانه:
- نقشه واقعی زمین
- و نقشه ذخیرهشده
را با هم مقایسه میکند.
اگر اختلافی وجود داشته باشد، مسیر اصلاح میشود.
به همین دلیل حتی اگر GPS قطع شود، موشک همچنان میتواند راه خود را پیدا کند.
DSMAC؛ تشخیص تصویر هدف
در مرحله نهایی حمله، برخی نسخههای تاماهاوک از سامانه DSMAC (Digital Scene Matching Area Correlation) استفاده میکنند.
در این روش، دوربین موشک از منطقه هدف تصویر میگیرد.
سپس رایانه:
- تصویر واقعی
- و تصویر ذخیرهشده در حافظه
را با هم مقایسه میکند.
اگر اختلافی وجود داشته باشد، مسیر چند متر اصلاح میشود.
به همین دلیل دقت اصابت تاماهاوک بسیار بالا است.
دقت اصابت
نسخههای اولیه تاماهاوک حدود ۳۰ تا ۵۰ متر خطا داشتند.
اما نسخههای جدید به دقت بسیار بالاتری رسیدهاند.
بر اساس برآوردهای منتشرشده، خطای دایرهای احتمالی (CEP) در نسخههای جدید تنها چند متر است.
این دقت بالا امکان حمله به اهدافی مانند:
- ساختمانهای فرماندهی
- پناهگاهها
- انبارهای مهمات
- مراکز مخابراتی
را فراهم میکند.
برنامهریزی مسیر
یکی از مهمترین قابلیتهای تاماهاوک، امکان طراحی مسیر بسیار پیچیده است.
فرماندهان پیش از شلیک میتوانند:
- مسیر حرکت
- نقاط گردش
- ارتفاع پرواز
- زمان رسیدن
- زاویه حمله
را تعیین کنند.
برای مثال موشک میتواند:
- از شمال وارد منطقه شود،
- سپس به سمت غرب گردش کند،
- پشت کوهها حرکت کند،
- و در نهایت از زاویهای غیرمنتظره به هدف برخورد کند.
قابلیت تغییر هدف
در نسخه Block IV قابلیت مهمی اضافه شد.
اگر در طول مأموریت اطلاعات جدیدی دریافت شود، اپراتورها میتوانند:
- هدف را تغییر دهند.
- مسیر را اصلاح کنند.
- حمله را لغو کنند.
- موشک را به منطقه دیگری هدایت کنند.
این قابلیت باعث شده تاماهاوک بسیار انعطافپذیرتر از نسلهای قدیمی باشد.
گردش بر فراز هدف
یکی از ویژگیهای جالب Block IV این است که اگر فرماندهان هنوز درباره حمله تصمیم نگرفته باشند، موشک میتواند مدتی بر فراز منطقه موردنظر گردش کند.
در این مدت:
- اطلاعات جدید دریافت میشود.
- تصاویر هدف بررسی میشود.
- در صورت تأیید، حمله انجام میشود.
در غیر این صورت، هدف دیگری به آن اختصاص داده میشود.
ارتباط دوطرفه
برخلاف نسخههای اولیه، تاماهاوکهای جدید تنها گیرنده فرمان نیستند.
آنها میتوانند اطلاعات را نیز ارسال کنند.
برای مثال:
- وضعیت موشک
- موقعیت
- تصاویر
- اطلاعات سامانه هدایت
به مرکز فرماندهی منتقل میشود.
چرا رهگیری آن دشوار است؟
ترکیب چند ویژگی باعث شده رهگیری تاماهاوک آسان نباشد:
- سطح مقطع راداری نسبتاً پایین
- پرواز در ارتفاع بسیار کم
- استفاده از ناهمواری زمین
- قابلیت تغییر مسیر
- برنامهریزی مسیر پیچیده
- حمله از زوایای غیرمنتظره
البته این به معنای غیرقابل رهگیری بودن آن نیست و سامانههای پدافندی مدرن در صورت کشف بهموقع، امکان مقابله با آن را دارند.