اف-۳۵ آی آدیر | نسخه ممنوعهای که آمریکا مجوزش را فقط به اسرائیل داد!
معرفی، تاریخچه توسعه و دلیل منحصربهفرد بودن نسخه اسرائیلی اف-۳۵
جنگنده F-35 Lightning II بدون تردید یکی از پیشرفتهترین پروژههای نظامی قرن بیستویکم به شمار میرود. این جنگنده نسل پنجم که توسط شرکت Lockheed Martin برای ارتش ایالات متحده و متحدانش توسعه یافته، با هدف جایگزینی طیف گستردهای از جنگندههای قدیمی مانند F-16 Fighting Falcon، F/A-18 Hornet، AV-8B Harrier و A-10 Thunderbolt II طراحی شد.
با این حال، در میان تمام کشورهای استفادهکننده از این جنگنده، تنها اسرائیل موفق شده نسخهای اختصاصی با نام F-35I Adir را در اختیار داشته باشد؛ نسخهای که برخلاف مدل استاندارد آمریکایی، به سامانههای بومی اسرائیل، نرمافزارهای اختصاصی و تجهیزات جنگ الکترونیک ساخت صنایع دفاعی این کشور مجهز شده است.
همین ویژگی باعث شده بسیاری از تحلیلگران نظامی، F-35I را نه صرفاً یک F-35 معمولی، بلکه جنگندهای با قابلیتهای منحصربهفرد بدانند.
پروژه F-35 چگونه آغاز شد؟
در دهه ۱۹۹۰، وزارت دفاع آمریکا به این نتیجه رسید که نگهداری چندین نوع جنگنده با مأموریتهای مختلف، هزینه بسیار بالایی به همراه دارد.
نیروی هوایی، نیروی دریایی و تفنگداران دریایی هرکدام هواپیماهای اختصاصی خود را داشتند و این موضوع هزینه آموزش، تعمیرات، تأمین قطعات و توسعه فناوری را افزایش میداد.
برای حل این مشکل، پروژهای با عنوان Joint Strike Fighter (JSF) آغاز شد.
هدف این پروژه ساخت یک جنگنده مشترک بود که بتواند با ایجاد تغییرات محدود، نیازهای هر سه شاخه نیروهای مسلح آمریکا را برآورده کند.
پس از رقابت میان دو شرکت Lockheed Martin و Boeing، در سال ۲۰۰۱ طرح شرکت لاکهید مارتین برنده شد و پروژه ساخت F-35 بهطور رسمی آغاز شد.
سه نسخه اصلی F-35
در نهایت، خانواده F-35 در سه نسخه تولید شد:
F-35A
نسخه مخصوص نیروی هوایی که از باندهای معمولی استفاده میکند.
F-35B
نسخه دارای قابلیت برخاست کوتاه و فرود عمودی (STOVL) برای تفنگداران دریایی و برخی کشورهای دارای ناوهای سبک.
F-35C
نسخه مخصوص ناوهای هواپیمابر با بالهای بزرگتر، ارابه فرود تقویتشده و برد بیشتر.
اسرائیل چگونه وارد پروژه شد؟
اسرائیل از نخستین کشورهایی بود که علاقه خود را برای خرید F-35 اعلام کرد.
در اوایل دهه ۲۰۰۰، تلآویو مذاکرات گستردهای را با واشنگتن آغاز کرد.
اما یک مسئله مهم وجود داشت.
اسرائیل تقریباً روی تمام جنگندههای آمریکایی خود تغییرات گستردهای انجام میدهد.
برای مثال:
- F-15I Ra’am
- F-16I Sufa
هر دو دارای سامانههای اسرائیلی هستند.
تلآویو قصد داشت همین سیاست را درباره F-35 نیز اجرا کند.
اما آمریکا در ابتدا مخالفت کرد.
چرا آمریکا مخالف بود؟
یکی از ویژگیهای مهم F-35، نرمافزار بسیار پیچیده آن است.
تقریباً تمام عملکرد جنگنده توسط میلیونها خط کد نرمافزاری کنترل میشود.
آمریکا نگران بود که دسترسی سایر کشورها به این نرمافزار:
- امنیت پروژه را کاهش دهد.
- احتمال نشت اطلاعات را افزایش دهد.
- یکپارچگی سامانه را از بین ببرد.
به همین دلیل، در ابتدا اجازه نصب تجهیزات خارجی روی F-35 داده نمیشد.
مذاکرات طولانی واشنگتن و تلآویو
اسرائیل این محدودیت را نپذیرفت.
مقامهای نظامی این کشور معتقد بودند که در صورت وقوع جنگ، باید بتوانند بدون وابستگی کامل به آمریکا:
- نرمافزارها را بهروزرسانی کنند.
- تجهیزات جدید نصب کنند.
- سامانههای جنگ الکترونیک را تغییر دهند.
- تسلیحات داخلی را به هواپیما اضافه کنند.
پس از چند سال مذاکره، دو طرف به توافق رسیدند.
بر اساس این توافق، اسرائیل اجازه یافت برخی تغییرات اختصاصی را روی جنگنده اعمال کند.
این موضوع باعث تولد F-35I Adir شد.
معنی Adir چیست؟
واژه Adir در زبان عبری به معنای:
- قدرتمند
- نیرومند
- باشکوه
- مقتدر
است.
نیروی هوایی اسرائیل این نام را برای نسخه اختصاصی خود انتخاب کرد تا تفاوت آن با سایر نسخههای F-35 مشخص باشد.
نخستین تحویل
در دسامبر سال ۲۰۱۶ نخستین دو فروند F-35I وارد پایگاه هوایی نواتیم (Nevatim Air Base) شدند.
این لحظه یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ نیروی هوایی اسرائیل محسوب میشود.
از آن زمان تاکنون تعداد این جنگندهها بهتدریج افزایش یافته است.
چه تعداد F-35I در اختیار اسرائیل است؟
تا سال ۲۰۲۶، اسرائیل بیش از ۴۰ فروند F-35I عملیاتی در اختیار دارد و قراردادهایی برای افزایش تعداد آنها نیز امضا کرده است.
برنامه بلندمدت تلآویو دستیابی به حدود ۷۵ فروند از این جنگنده است.
این ناوگان در چند اسکادران عملیاتی سازماندهی شده و ستون فقرات نیروی هوایی اسرائیل را تشکیل میدهد.
چرا اسرائیل به نسخه اختصاصی نیاز داشت؟
محیط امنیتی اسرائیل با بسیاری از کشورهای عضو برنامه F-35 تفاوت دارد.
این کشور معتقد است باید بتواند بدون نیاز به مجوز آمریکا:
- تجهیزات جدید نصب کند.
- تهدیدهای جدید را شناسایی کند.
- نرمافزارها را اصلاح کند.
- سامانههای جنگ الکترونیک را بهروز کند.
از نگاه تلآویو، وابستگی کامل به آمریکا در شرایط جنگی میتواند یک نقطه ضعف باشد.
تفاوت F-35I با F-35A از نگاه کلی
اگر از بیرون به این دو جنگنده نگاه کنید، تقریباً هیچ تفاوتی دیده نمیشود.
اما در داخل هواپیما تفاوتهای مهمی وجود دارد.
از جمله:
- برخی نرمافزارهای اختصاصی اسرائیل
- سامانه فرماندهی و کنترل بومی
- تجهیزات جنگ الکترونیک ساخت اسرائیل
- قابلیت استفاده از برخی تسلیحات اسرائیلی
- ارتباط با شبکه اطلاعاتی و عملیاتی ارتش اسرائیل
همین تغییرات باعث شده F-35I در بسیاری از منابع نظامی بهعنوان یک نسخه نیمهاختصاصی شناخته شود.
نقش صنایع دفاعی اسرائیل
چند شرکت بزرگ اسرائیلی در توسعه F-35I نقش داشتهاند.
از جمله:
Elbit Systems
توسعه برخی سامانههای الکترونیکی، نمایشگرها و تجهیزات مأموریتی.
Israel Aerospace Industries (IAI)
ساخت برخی اجزای سازهای و مشارکت در پشتیبانی فنی.
Rafael Advanced Defense Systems
همکاری در یکپارچهسازی برخی تسلیحات و سامانههای آینده.
این همکاری باعث شده بخشی از زنجیره تأمین جهانی F-35 نیز در اسرائیل قرار گیرد.
نخستین کشوری که F-35 را وارد نبرد کرد
در سال ۲۰۱۸، فرمانده نیروی هوایی اسرائیل اعلام کرد که F-35I در عملیاتهای واقعی رزمی به کار گرفته شده است.
این موضوع، اسرائیل را به نخستین کشوری تبدیل کرد که بهصورت رسمی از F-35 در عملیات جنگی استفاده کرده است.
هرچند جزئیات کامل این عملیاتها منتشر نشد، اما بعدها گزارشهای مختلف از استفاده این جنگنده در مأموریتهایی بر فراز سوریه و مناطق دیگر خبر دادند.
چرا F-35I برای اسرائیل اهمیت راهبردی دارد؟
اسرائیل دههها بر برتری هوایی خود در خاورمیانه تکیه کرده است.
با ورود سامانههای پیشرفته پدافندی مانند:
- S-300
- S-400
- Bavar-373
- HQ-9
نفوذ به حریم هوایی کشورهای منطقه دشوارتر شده است.
F-35I به دلیل سطح مقطع راداری بسیار پایین، سامانههای پیشرفته جمعآوری اطلاعات و توانایی اجرای عملیات نفوذ، از نگاه اسرائیل ابزاری کلیدی برای حفظ این برتری محسوب میشود.
به همین دلیل، این جنگنده نهتنها یک هواپیمای رزمی، بلکه یکی از ارکان اصلی راهبرد بازدارندگی و حملات دوربرد نیروی هوایی اسرائیل به شمار میرود.
مشخصات فنی، موتور، سنسورها، سامانههای الکترونیکی و قابلیتهای رزمی
در بخش نخست با تاریخچه شکلگیری F-35I Adir، روند مذاکرات آمریکا و اسرائیل و تفاوت کلی آن با نسخه استاندارد F-35A آشنا شدیم. اما آنچه این جنگنده را به یکی از پیچیدهترین پروژههای تاریخ هوانوردی نظامی تبدیل کرده، فناوریهای بهکاررفته در آن است.
F-35 صرفاً یک جنگنده پنهانکار نیست؛ بسیاری از کارشناسان آن را یک رایانه پرنده، مرکز فرماندهی هوابرد و گره اطلاعاتی میدان نبرد میدانند که علاوه بر انجام مأموریتهای رزمی، حجم عظیمی از اطلاعات را جمعآوری، پردازش و میان سایر نیروها توزیع میکند.
نسخه اسرائیلی F-35I نیز علاوه بر این قابلیتها، به برخی سامانههای بومی مجهز شده که آن را با سایر اعضای خانواده F-35 متمایز میکند.
مشخصات کلی جنگنده
F-35I از نظر ابعاد تقریباً با F-35A یکسان است.
مشخصات اصلی آن عبارتاند از:
- طول: ۱۵.۷ متر
- دهانه بال: ۱۰.۷ متر
- ارتفاع: ۴.۳ متر
- وزن خالی: حدود ۱۳.۳ تن
- حداکثر وزن برخاست: حدود ۳۱.۸ تن
- سرعت نهایی: حدود ۱.۶ ماخ (نزدیک به ۱۹۳۰ کیلومتر بر ساعت)
- سقف پرواز: بیش از ۵۰ هزار پا (حدود ۱۵ کیلومتر)
- برد رزمی: حدود ۱۱۰۰ کیلومتر بدون سوختگیری هوایی
- برد انتقالی: بیش از ۲۲۰۰ کیلومتر
این مشخصات نشان میدهد F-35 برخلاف برخی جنگندههای نسل چهارم، بیشتر برای نفوذ، حملات دقیق و جمعآوری اطلاعات طراحی شده است تا نبردهای هوایی طولانیمدت.
موتور F135؛ قدرتمندترین موتور جنگنده جهان
یکی از مهمترین نقاط قوت F-35، موتور Pratt & Whitney F135 است.
این موتور تاکنون قویترین موتور توربوفن نصبشده روی یک جنگنده عملیاتی محسوب میشود.
مهمترین مشخصات آن عبارتاند از:
- رانش بدون پسسوز: حدود ۱۲۸ کیلونیوتن
- رانش با پسسوز: حدود ۱۹۱ کیلونیوتن (۴۳ هزار پوند)
این میزان رانش حتی از موتور جنگندههایی مانند:
- F-22 Raptor
- Su-35
- Rafale
بیشتر است.
قدرت بالای موتور باعث شده هواپیما بتواند با وجود حمل سوخت و تجهیزات فراوان، عملکرد مناسبی در مأموریتهای نفوذ داشته باشد.
چرا F-35 فقط یک موتور دارد؟
برخلاف جنگندههایی مانند:
- F-15
- Su-35
- MiG-29
- Rafale
که از دو موتور استفاده میکنند، F-35 تنها یک موتور دارد.
علت این تصمیم عبارت بود از:
- کاهش هزینه نگهداری
- کاهش مصرف سوخت
- کاهش وزن
- کاهش سطح مقطع راداری
- سادهتر شدن طراحی بدنه
البته برخی کارشناسان معتقدند استفاده از یک موتور، در صورت آسیب دیدن آن، ریسک از دست رفتن هواپیما را افزایش میدهد.
بدنه پنهانکار
یکی از شناختهشدهترین ویژگیهای F-35 طراحی Stealth یا پنهانکار آن است.
در این هواپیما تقریباً همه اجزا با هدف کاهش بازتاب امواج راداری طراحی شدهاند.
برای مثال:
- لبههای بال زاویه مشخصی دارند.
- ورودی هوای موتور به شکل S طراحی شده است.
- موتور از دید مستقیم رادار مخفی است.
- تمام تسلیحات در داخل بدنه حمل میشوند.
- خطوط اتصال پنلها به حداقل رسیده است.
تمام این موارد باعث کاهش سطح مقطع راداری هواپیما میشود.
سطح مقطع راداری (RCS)
آمار رسمی درباره سطح مقطع راداری F-35 منتشر نشده است.
اما اغلب برآوردها نشان میدهد RCS این جنگنده در حد چند هزارم متر مربع است.
برای درک بهتر:
یک جنگنده نسل چهارم مانند F-16 ممکن است سطح مقطع راداری حدود ۱ تا ۵ متر مربع داشته باشد.
در حالی که F-35 چند صد برابر کمتر قابل مشاهده است.
البته این به معنای نامرئی بودن هواپیما نیست.
رادار AN/APG-81
چشم اصلی F-35 رادار AN/APG-81 AESA است.
این رادار یکی از پیشرفتهترین رادارهای نصبشده روی جنگندهها محسوب میشود.
ویژگیهای آن:
- رهگیری همزمان چندین هدف
- نقشهبرداری دقیق زمینی
- شناسایی اهداف هوایی
- مقاومت بالا در برابر جنگ الکترونیک
- احتمال پایین رهگیری توسط دشمن (LPI)
رادارهای AESA به دلیل استفاده از صدها ماژول فرستنده و گیرنده مستقل، بسیار انعطافپذیرتر از رادارهای قدیمی هستند.
سامانه DAS؛ دید ۳۶۰ درجه
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد F-35 سامانه Distributed Aperture System (DAS) است.
این سامانه از شش دوربین فروسرخ تشکیل شده که در نقاط مختلف بدنه نصب شدهاند.
نتیجه آن:
- دید کامل ۳۶۰ درجه
- هشدار شلیک موشک
- مشاهده اهداف بدون نیاز به چرخاندن هواپیما
- امکان دید در شب
خلبان میتواند از طریق کلاه مخصوص خود، تصویر اطراف هواپیما را مشاهده کند؛ گویی بدنه هواپیما شفاف شده است.
سامانه EOTS
سامانه Electro-Optical Targeting System (EOTS) نیز در زیر دماغه هواپیما نصب شده است.
این سامانه وظیفه دارد:
- اهداف زمینی را شناسایی کند.
- فاصله را اندازهگیری کند.
- اهداف را برای بمبهای هدایتشونده علامتگذاری کند.
- تصاویر حرارتی ارائه دهد.
به عبارت دیگر، EOTS جایگزین غلافهای هدفگیری خارجی شده و بدون افزایش سطح مقطع راداری، همان وظایف را انجام میدهد.
سامانه جنگ الکترونیک AN/ASQ-239
یکی از پیشرفتهترین بخشهای F-35 سامانه جنگ الکترونیک آن است.
این سامانه میتواند:
- امواج راداری دشمن را شناسایی کند.
- محل تقریبی رادار را مشخص کند.
- درباره قفل راداری هشدار دهد.
- برخی اقدامات اخلالگرانه انجام دهد.
در نسخه اسرائیلی، گزارشهایی از افزوده شدن تجهیزات بومی جنگ الکترونیک منتشر شده است، اما جزئیات دقیق آن بهصورت رسمی اعلام نشده است.
رایانه مأموریت؛ مغز جنگنده
شاید مهمترین بخش F-35، رایانه مرکزی آن باشد.
این رایانه اطلاعات دریافتی از:
- رادار
- دوربینها
- سنسورها
- سامانههای هشدار
- لینکهای اطلاعاتی
را بهصورت همزمان پردازش میکند.
خلبان به جای مشاهده چندین صفحه مختلف، تنها نتیجه نهایی را روی نمایشگر میبیند.
به این قابلیت Sensor Fusion یا «همجوشی دادهها» گفته میشود.
نمایشگر بزرگ کابین
برخلاف بیشتر جنگندهها که چندین نمایشگر کوچک دارند، F-35 از یک نمایشگر لمسی بزرگ استفاده میکند.
این نمایشگر تقریباً تمام اطلاعات مأموریت را نمایش میدهد.
مزیت آن:
- کاهش بار کاری خلبان
- نمایش همزمان اطلاعات مختلف
- شخصیسازی صفحه نمایش
کلاه هوشمند HMDS
گرانترین کلاه خلبانی جهان متعلق به F-35 است.
قیمت هر کلاه حدود ۴۰۰ هزار دلار برآورد میشود.
این کلاه میتواند:
- اطلاعات پروازی را نمایش دهد.
- تصویر دوربینهای DAS را نشان دهد.
- اهداف را مشخص کند.
- اطلاعات تاکتیکی را نمایش دهد.
در نتیجه، خلبان حتی هنگام نگاه کردن به پایین نیز میتواند آنچه زیر هواپیما قرار دارد را مشاهده کند.
ظرفیت حمل تسلیحات
در حالت پنهانکار، F-35 تسلیحات خود را در دو محفظه داخلی حمل میکند.
این موضوع باعث حفظ ویژگی استیلث میشود.
اما اگر پنهانکاری اهمیت کمتری داشته باشد، میتواند از نقاط اتصال خارجی نیز استفاده کند.
در مجموع، جنگنده قادر است حدود ۸ تن مهمات حمل کند.
تسلیحات قابل حمل
F-35I میتواند طیف گستردهای از تسلیحات آمریکایی را حمل کند؛ از جمله:
هوا به هوا
- AIM-120 AMRAAM
- AIM-9X Sidewinder
هوا به زمین
- JDAM
- GBU-31
- GBU-32
- GBU-39 SDB
- GBU-53 StormBreaker
بمبهای هستهای
در برخی نسخههای آمریکایی امکان حمل بمب B61-12 نیز وجود دارد، اما اسرائیل چنین تسلیحاتی را بهطور رسمی در اختیار ندارد.
سوخت داخلی
یکی از مزیتهای F-35 نسبت به F-16، حجم زیاد سوخت داخلی است.
این جنگنده بدون نیاز به مخازن خارجی، حدود ۸.۳ تن سوخت حمل میکند.
این ویژگی دو مزیت مهم دارد:
- برد بیشتر
- حفظ پنهانکاری
سوختگیری هوایی
F-35I نیز مانند سایر نسخههای F-35A قابلیت سوختگیری هوایی دارد.
این ویژگی امکان انجام مأموریتهای بسیار دوربرد را فراهم میکند.
برای اسرائیل، که ممکن است مأموریتهایی در فواصل زیاد انجام دهد، این قابلیت اهمیت ویژهای دارد.
عملکرد در نبرد هوایی
اگرچه F-35 توانایی درگیری هوایی دارد، اما فلسفه طراحی آن بر این اساس نیست که مانند F-16 یا Su-35 وارد نبردهای نزدیک شود.
راهبرد اصلی این جنگنده عبارت است از:
- کشف زودتر دشمن
- شلیک از فاصله دور
- خروج از منطقه پیش از آغاز نبرد نزدیک
به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران آن را بیشتر یک جنگنده اطلاعاتمحور میدانند تا یک جنگنده مانورپذیر کلاسیک.