سوخو ۲۴؛ بررسی کامل مشخصات، تسلیحات، قیمت و توان رزمی بمب‌افکن تاکتیکی فنسر

سوخو ۲۴ یا Sukhoi Su-24 که در نام‌گذاری ناتو «فنسر» (Fencer) خوانده می‌شود، یک بمب‌افکن تاکتیکی دو‌موتوره و دوسرنشینه است که برای نفوذ در ارتفاع پایین، پرواز شبانه و اجرای حمله در هوای نامساعد طراحی شد. در منابع فارسی گاهی به آن «جنگنده سوخو ۲۴» می‌گویند، اما تعریف دقیق‌ترش بمب‌افکن خط مقدم یا هواپیمای تهاجمی دوربرد است؛ یعنی مأموریت اصلی آن شکار هواپیماهای دشمن نیست، بلکه رساندن مهمات به اهداف زمینی و دریایی در عمق منطقه نبرد است.

این هواپیما محصول دفتر طراحی سوخو در اتحاد جماهیر شوروی است. شکل خاص دماغه، کابین دونفره کنار هم، دو ورودی هوای جانبی و بال متغیر، ظاهر آن را تا حدی به رقیب آمریکایی‌اش، F-111، شبیه کرده است. بااین‌حال سوخو ۲۴ یک کپی ساده از F-111 نیست؛ نیازهای عملیاتی شوروی، صنعت موتور و الکترونیک متفاوت و محدودیت‌های خاص فرودگاه‌های خط مقدم، مسیر طراحی جداگانه‌ای را برای آن رقم زدند.

اهمیت فنسر فقط به قدمت یا شمار تولیدشده آن برنمی‌گردد. این هواپیما یکی از نخستین تلاش‌های جدی شوروی برای ترکیب رادار تعقیب عوارض زمین، سامانه ناوبری-حمله یکپارچه، سرعت مافوق صوت و ظرفیت حمل سنگین در یک پلتفرم تاکتیکی بود. ادامه استفاده از آن در روسیه و اوکراین و سازگارشدن نمونه‌های اوکراینی با موشک‌های کروز Storm Shadow/SCALP نشان می‌دهد که یک بدنه قدیمی، اگر به سلاح دورایستا و اطلاعات هدف‌گیری مناسب متصل شود، هنوز هم می‌تواند اثر راهبردی داشته باشد. رویترز استفاده از این موشک‌ها را از سال ۲۰۲۳ در جنگ اوکراین گزارش کرده و بعدتر نیروی هوایی اوکراین ویدئوی پرتاب از Su-24M را منتشر کرد.

سوخو 34 در حال پرواز

تاریخچه توسعه

ریشه پروژه به اوایل دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که نیروی هوایی شوروی به هواپیمایی نیاز داشت که جای محدودیت‌های Su-7B را در حمله شبانه و تمام‌هوا پر کند. جا دادن رادار، رایانه ناوبری، سامانه هدف‌گیری و دو خدمه در بدنه‌ای کوچک آسان نبود. طرح‌های اولیه S-6 و سپس T-6 با بال دلتا و حتی موتورهای بالابر آزمایش شدند تا برخاست کوتاه ممکن شود، اما موتورهای بالابر فضای سوخت و نقاط حمل مهمات را می‌گرفتند و گذار میان پرواز عمودی و افقی نیز پیچیده بود.

نمونه T-6-1 در ۲ ژوئیه ۱۹۶۷ پرواز کرد. نتیجه آزمایش‌ها طراحان را به سوی بال با هندسه متغیر برد؛ راه‌حلی که امکان می‌داد هواپیما با زاویه کم بال برخاست و فرود کند و با عقب‌بردن بال برای پرواز سریع در ارتفاع پایین آماده شود. نمونه T-6-2I با بال متغیر در ۱۷ ژانویه ۱۹۷۰ به پرواز درآمد. نخستین هواپیمای تولیدی در پایان ۱۹۷۱ پرواز کرد و پذیرش رسمی Su-24 در خدمت در میانه دهه ۱۹۷۰ انجام شد. منابع درباره اینکه «ورود به خدمت» را ۱۹۷۴ یا ۱۹۷۵ ثبت کنند اختلاف جزئی دارند؛ دلیل، تفاوت میان تحویل اولیه، پذیرش رسمی و رسیدن یگان‌ها به آمادگی رزمی است.

قلب پروژه، مجموعه ناوبری و حمله PNS-24 Puma بود. این مجموعه رادار حمله Orion-A، رادار تعقیب عوارض Relyef، رایانه و تجهیزات ناوبری را کنار هم می‌گذاشت تا خدمه بتوانند شبانه و در ارتفاع بسیار پایین به هدف نزدیک شوند. پیچیدگی این سامانه و مشکلات قابلیت اطمینان باعث طولانی‌شدن آزمون‌ها شد. توسعه Su-24 پرهزینه و خطرناک بود و چند سانحه مرگبار نیز در مراحل آزمایشی رخ داد؛ واقعیتی که نشان می‌دهد فناوری «پرواز خودکار نزدیک زمین» در آن دوره تا چه اندازه دشوار بود.

کار روی نسخه بهبودیافته Su-24M از اوایل دهه ۱۹۷۰ آغاز شد. نمونه این مدل در ۱۹۷۷ پرواز کرد و نسخه تولیدی در ۱۹۷۹ به هوا رفت؛ Su-24M در ۱۹۸۳ پذیرفته شد. افزودن سوخت‌گیری هوایی، حسگر لیزری/تلویزیونی و سازگاری با سلاح‌های هدایت‌شونده، فنسر را از یک بمب‌افکن نفوذی عمدتاً متکی بر بمب‌های سقوط آزاد به سکویی انعطاف‌پذیرتر تبدیل کرد. برآورد عمومی تولید کل خانواده حدود ۱۴۰۰ فروند است، اما عدد دقیق میان منابع متفاوت گزارش می‌شود.

نسخه‌ها و مدل‌های مختلف

Su-24؛ نسخه پایه

مدل نخست تولیدی که ناتو نمونه‌های متوالی آن را Fencer-A، Fencer-B و Fencer-C نامید. تغییرات ظاهری ورودی هوا، انتهای بدنه و تجهیزات جنگ الکترونیک باعث این تفکیک ناتویی شد، ولی همه آن‌ها در نام‌گذاری شوروی الزاماً مدل مستقلی نبودند. نسخه‌های اولیه ورودی هوای متغیر داشتند و در ارتفاع بالا به سرعت بیشتری می‌رسیدند؛ بعداً برای کاهش وزن و نگهداری، سازوکار متغیر ورودی حذف شد، زیرا مأموریت اصلی در ارتفاع پایین انجام می‌شد.

Su-24M یا Fencer-D

مهم‌ترین نسخه عملیاتی خانواده است. دماغه و بخش جلویی بدنه تغییر کرد، لوله سوخت‌گیری هوایی اضافه شد و مجموعه هدف‌گیری Kaira-24 امکان هدایت برخی بمب‌ها و موشک‌های لیزری یا تلویزیونی را فراهم کرد. این مدل همچنان از موتور AL-21F-3A استفاده می‌کند، اما سامانه مأموریتی و فهرست مهمات آن گسترده‌تر از نسخه پایه است.

Su-24MK؛ نمونه صادراتی

نسخه صادراتی Su-24M بود که از اواخر دهه ۱۹۸۰ تولید شد و به الجزایر، عراق، لیبی و سوریه راه یافت. حرف K در نام آن به صادراتی‌بودن اشاره دارد. سطح دقیق تفاوت اویونیک و سلاح‌ها برای هر مشتری یکسان نبود؛ بنابراین نباید تمام Su-24MKهای کاربران مختلف را کاملاً هم‌سطح دانست. ناوگان ایران عمدتاً با همین عنوان شناخته می‌شود.

Su-24MR یا Fencer-E

مدل شناسایی تاکتیکی است. رادار حمله و بخشی از تجهیزات تهاجمی کنار گذاشته شد و دوربین‌های پانورامیک، حسگر فروسرخ، رادار نقشه‌بردار جانبی و غلاف‌های شناسایی جای آن‌ها را گرفتند. Su-24MR برای جمع‌آوری تصویر و داده از عمق منطقه نبرد ساخته شد، نه اجرای همان بار تسلیحاتی Su-24M.

Su-24MP یا Fencer-F

نسخه تخصصی جنگ الکترونیک و شنود سیگنال بود که در شمار بسیار محدود، حدود ۱۰ فروند، ساخته شد. هدف آن ایجاد اختلال و جمع‌آوری اطلاعات الکترونیکی بود. کمیاب‌بودن این مدل سبب شده اطلاعات عمومی درباره همه تجهیزات آن محدود بماند.

Su-24M2 و ارتقای SVP-24

Su-24M2 عنوانی برای بسته‌های ارتقای روسی است که نمایشگرها، ناوبری، ارتباطات و سازگاری تسلیحاتی را بهبود می‌داد. در کنار آن، سامانه SVP-24 Gefest با استفاده از محاسبه دقیق موقعیت هواپیما، شرایط جوی و پارامترهای رهاسازی، دقت کاربرد بمب‌های غیرهدایت‌شونده را افزایش می‌دهد. این سامانه بمب سقوط آزاد را به بمب هدایت‌شونده تبدیل نمی‌کند؛ بلکه نقطه رهاسازی را بهتر محاسبه می‌کند و نتیجه همچنان به شرایط مأموریت وابسته است.

«تفاوت نسخه‌های سوخو ۲۴، سوخو ۲۴ ام و سوخو ۲۴ ام‌آر»

جدول مشخصات فنی سوخو ۲۴ ام

اعداد زیر مربوط به Su-24M هستند؛ مشخصات نسخه پایه، صادراتی و شناسایی ممکن است تفاوت داشته باشد. داده‌های ابعادی و وزنی با برگه فنی Airforce Technology تطبیق داده شده‌اند.

ویژگی	مشخصات
نام کامل	سوخو Su-24M
نام ناتو	Fencer-D
کشور سازنده	اتحاد جماهیر شوروی
شرکت طراح/سازنده	دفتر طراحی سوخو؛ تولید در کارخانه نووسیبیرسک
نوع	بمب‌افکن تاکتیکی تمام‌هوا / هواپیمای تهاجمی عمقی
ورود Su-24M به خدمت	۱۹۸۳
خدمه	۲ نفر، کنار هم
طول	حدود ۲۲٫۶۷ متر
دهانه بال	حدود ۱۷٫۶۴ متر باز؛ حدود ۱۰٫۳۷ متر کاملاً عقب‌رفته
ارتفاع	حدود ۵٫۹۲ متر
مساحت بال	حدود ۵۵٫۲ متر مربع
وزن خالی	حدود ۲۲٬۳۰۰ کیلوگرم؛ بسته به منبع و پیکربندی
وزن عادی برخاست	حدود ۳۵٬۹۰۰ کیلوگرم
حداکثر وزن برخاست	حدود ۳۹٬۷۰۰ کیلوگرم
موتور	۲ موتور توربوجت پس‌سوزدار AL-21F-3A
رانش	حدود ۷۶٫۵ کیلونیوتن خشک و ۱۰۹٫۸ کیلونیوتن با پس‌سوز برای هر موتور
حداکثر سرعت	حدود ۱٬۳۱۵ کیلومتر بر ساعت در ارتفاع بالا برای Su-24M؛ اعداد بیشتر معمولاً به نمونه‌های اولیه با ورودی متغیر مربوط‌اند
سقف پرواز	حدود ۱۱٬۰۰۰ متر برای نسخه‌های متأخر عملیاتی
برد انتقالی	تا حدود ۲٬۷۷۵ کیلومتر با مخازن خارجی؛ وابسته به بار و پروفایل
شعاع رزمی	معمولاً حدود ۵۶۰ تا بیش از ۱٬۰۰۰ کیلومتر، بسته به ارتفاع، مهمات، مخزن و ذخیره سوخت
ظرفیت مهمات	حداکثر اسمی حدود ۸٬۰۰۰ کیلوگرم
نقاط حمل	۸ جایگاه خارجی، با محدودیت‌های پیکربندی
توپ	یک قبضه GSh-6-23M شش‌لول ۲۳ میلی‌متری با حدود ۵۰۰ گلوله
رادار/هدف‌گیری	مجموعه PNS-24M، رادار Orion-A و Relyef؛ سامانه Kaira-24 در Su-24M
سوخت‌گیری هوایی	دارد، در Su-24M/MK
کاربران شناخته‌شده معاصر	از جمله روسیه، اوکراین، ایران، الجزایر و شمار محدودی در برخی ناوگان‌های دیگر؛ تعداد آماده‌به‌کار محرمانه است

طراحی و ساختار فنی

بال متغیر برجسته‌ترین ویژگی سوخو ۲۴ است. بال در چهار زاویه اصلی ۱۶، ۳۵، ۴۵ و ۶۹ درجه تنظیم می‌شود. زاویه ۱۶ درجه برای برخاست و فرود، زوایای میانی برای کروز و زاویه زیاد برای پرواز سریع مناسب است. مزیت این راه‌حل، ترکیب سرعت و عملکرد قابل‌قبول باند است؛ عیبش وزن، پیچیدگی سازه، هزینه نگهداری و محدودیت نصب تسلیحات روی بخش متحرک بال است.

بارگذاری بال بالا و بدنه سنگین باعث می‌شود هواپیما در هوای متلاطم ارتفاع پایین نسبتاً پایدار باشد؛ همان محیطی که فنسر برای آن ساخته شده است. در مقابل، این هواپیما برای داگ‌فایت یا مانور نزدیک طراحی نشده و انرژی خود را در گردش‌های شدید سریع‌تر از یک جنگنده سبک از دست می‌دهد.

دو خدمه کنار هم می‌نشینند. این آرایش همکاری خلبان و افسر سامانه‌های تسلیحاتی/ناوبر را ساده می‌کند و فضای کافی برای نمایشگرها و آنتن رادار فراهم می‌سازد، اما سطح مقطع جلویی بدنه را افزایش می‌دهد. کابین با استانداردهای امروز آنالوگ و شلوغ به نظر می‌رسد، هرچند برخی ارتقاها نمایشگرهای چندمنظوره و ناوبری ماهواره‌ای را اضافه کرده‌اند. صندلی‌های پرتاب K-36D خانواده‌ای معتبر از صندلی‌های پرتاب شوروی هستند و برای خروج در دامنه گسترده‌ای از شرایط در نظر گرفته شده‌اند.

سوخو ۲۴ پنهانکار نیست. ورودی‌های هوای بزرگ، آویزهای خارجی، بال و دم متعارف و فقدان طراحی ویژه کاهش بازتاب راداری، امضای قابل‌توجهی ایجاد می‌کنند. بقاپذیری آن در زمان طراحی بر پرواز پایین، سرعت، غافلگیری، جنگ الکترونیک و کوتاه‌کردن زمان حضور در دید رادار استوار بود.

موتور و پیشران

دو موتور Lyulka/Saturn AL-21F-3A نیروی فنسر را تأمین می‌کنند. این موتور توربوجت تک‌محوره پس‌سوزدار در حالت پس‌سوز حدود ۱۰۹٫۸ کیلونیوتن رانش تولید می‌کند. توربوجت در سرعت بالا و طراحی آن دوره مزیت داشت، اما در مقایسه با توربوفن‌های جدیدتر مصرف سوخت بیشتری دارد؛ به‌ویژه در ارتفاع پایین و هنگام استفاده از پس‌سوز.

همین مصرف سوخت توضیح می‌دهد چرا برد سوخو ۲۴ را نمی‌توان با یک عدد ثابت بیان کرد. پرواز ارتفاع پایین در هوای متراکم، حمل مهمات سنگین و مانور برای دورزدن تهدیدها سوخت زیادی می‌طلبد. سوخت‌گیری هوایی Su-24M بخشی از این محدودیت را جبران می‌کند، اما به تانکر، هماهنگی و برتری نسبی هوایی نیاز دارد.

AL-21F-3A موتور قدرتمندی است، ولی قدمت طراحی و پایان تولید گسترده آن، تأمین قطعه و تعمیر اساسی را برای کاربران کوچک دشوار می‌کند. درباره موتور جدید برای ناوگان باقی‌مانده برنامه عمومی قابل اتکایی وجود ندارد؛ ارتقاها بیشتر بر اویونیک، ناوبری و تسلیحات متمرکز بوده‌اند.

سرعت، برد و عملکرد

حداکثر سرعت Su-24M حدود ۱٬۳۱۵ کیلومتر بر ساعت یا نزدیک ماخ ۱٫۳۵ در ارتفاع مناسب ذکر می‌شود. اعداد حدود ماخ ۲ که گاهی در اینترنت دیده می‌شوند عمدتاً به نمونه‌های اولیه یا نخستین سری‌ها با ورودی هوای متغیر مربوط‌اند. حذف سازوکار تنظیم ورودی، نگهداری را ساده کرد اما عملکرد نهایی ارتفاع بالا را کاهش داد. سرعت مجاز نزدیک زمین نیز به بار، اغتشاش هوا و محدودیت سازه‌ای بستگی دارد و با عدد تبلیغاتی ارتفاع بالا یکی نیست.

برد انتقالی، مسافتی است که هواپیما با سوخت و مخازن مناسب و بدون اجرای یک مأموریت سنگین طی می‌کند؛ شعاع رزمی شامل رفت، مانور، حمله، بازگشت و ذخیره ایمنی است. برای Su-24M شعاع رزمی می‌تواند از حدود ۵۶۰ کیلومتر در مأموریت سخت ارتفاع پایین تا بیش از ۱٬۰۰۰ کیلومتر در پروفایل سبک‌تر تغییر کند. بنابراین ادعای «برد قطعی» بدون ذکر مهمات، مخزن خارجی، ارتفاع و سوخت‌گیری هوایی ارزش تحلیلی کمی دارد.

فنسر سوپرکروز ندارد و برای حفظ پرواز مافوق صوت به پس‌سوز وابسته است. نقطه قوت واقعی آن نه سرعت نهایی، بلکه توان حفظ پرواز سریع و نسبتاً پایدار در ارتفاع پایین همراه با بار زیاد بود. امروزه، در برابر شبکه‌های پدافندی مدرن، استفاده از موشک دورایستا معمولاً منطقی‌تر از نفوذ مستقیم است.

رادار، حسگر و سامانه هدف‌گیری

مجموعه PNS-24 Puma ناوبری و حمله را یکپارچه می‌کند. رادار Orion-A برای جست‌وجو و حمله به اهداف زمینی و رادار Relyef برای اندازه‌گیری عوارض روبه‌رو و کمک به پرواز در ارتفاع پایین به‌کار می‌روند. این‌ها رادارهای مکانیکی نسل جنگ سرد هستند، نه آرایه فازی PESA یا AESA.

سامانه Kaira-24 در Su-24M کانال‌های تلویزیونی و لیزری را برای کشف، نشان‌گذاری یا هدایت برخی مهمات فراهم می‌کند. میدان دید و کیفیت تصویر آن با غلاف‌های هدف‌گیری مدرن قابل قیاس نیست، اما هنگام معرفی جهشی مهم برای بمب‌افکن تاکتیکی شوروی بود. داده عمومی قابل اتکا درباره «برد کشف دقیق» Orion برای همه اهداف وجود ندارد؛ این برد با اندازه و بازتاب هدف، ارتفاع، زمین و حالت رادار تغییر می‌کند.

در نمونه‌های ارتقایافته، ناوبری ماهواره‌ای GLONASS/GPS، رایانه مأموریت و نمایشگر بهتر اضافه شده است. سامانه SVP-24 با محاسبه محل رهاسازی، دقت بمباران غیرهدایت‌شونده را بهبود می‌دهد، ولی در باد متغیر، مانور هدف یا اخلال ناوبری محدودیت دارد. باید میان امکان فنی حمل یک سلاح و ادغام کامل، آموزش خدمه و موجودی عملیاتی آن تفاوت گذاشت.

جنگ الکترونیک و بقاپذیری

تجهیزات دفاعی بسته به سری ساخت و ارتقا متفاوت‌اند. خانواده فنسر از گیرنده هشدار راداری، سامانه‌های اخلال، پرتابگر چف و فلر و در برخی پیکربندی‌ها غلاف جنگ الکترونیک استفاده می‌کند. نمونه‌های اولیه حفاظت الکترونیکی محدودتری داشتند و سری‌های متأخر آنتن‌ها و اخلالگرهای کامل‌تری دریافت کردند.

بقاپذیری این هواپیما ترکیبی از مسیرپروازی پایین، برنامه‌ریزی دقیق، سکوت رادیویی، پشتیبانی جنگ الکترونیک، سلاح دورایستا و پوشش جنگنده است. هیچ‌یک از این عوامل مصونیت نمی‌سازد. سرنگونی Su-24M روسیه با F-16 ترکیه در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۵ نشان داد که هواپیمای تهاجمی سنگین بدون آگاهی موقعیتی و پوشش مناسب در برابر رهگیر آسیب‌پذیر است؛ روایت ترکیه و روسیه درباره محل دقیق درگیری متفاوت بود. رویترز این حادثه و پیامدهای دیپلماتیک آن را مرور کرده است.

مقایسه نمای جانبی Su-24، Su-24M و Su-24MR با کپشن نسخه‌ها. لوگوی کوچک در سمت راست

توپ داخلی

توپ شش‌لول GSh-6-23M با نرخ آتش بسیار بالا برای حمله به اهداف نرم یا دفاع اضطراری در نظر گرفته شده است. لگد، مصرف سریع مهمات و ضرورت نزدیک‌شدن به هدف، کاربرد آن را محدود می‌کند.

بمب‌های سقوط آزاد و خوشه‌ای

فنسر می‌تواند انواع بمب‌های خانواده FAB و مهمات خوشه‌ای RBK را حمل کند. ظرفیت اسمی بار تا حدود ۸ تن است، اما حمل حداکثر بار برد و مانور را کاهش می‌دهد و همیشه پیکربندی عملیاتی مطلوب نیست. کاربرد مهمات خوشه‌ای نیز تابع ملاحظات حقوقی و سیاست کاربر است.

بمب‌های هدایت‌شونده

Su-24M با برخی بمب‌های KAB-500 و KAB-1500 هدایت لیزری یا تلویزیونی سازگار شد. برد این بمب‌ها معمولاً محدودتر از موشک‌های کروز است و هواپیما را به منطقه تهدید نزدیک‌تر می‌کند. دقت به شرایط جوی، حفظ نشانه‌گذاری و نسخه سلاح وابسته است.

موشک‌های هوا به سطح

خانواده Kh-23/Kh-25 برای اهداف نقطه‌ای، Kh-29 برای اهداف مستحکم، Kh-58 و برخی نسخه‌های Kh-31P برای سرکوب رادار، و Kh-59 برای حمله دورتر در فهرست‌های سازگاری نسخه‌های گوناگون دیده می‌شوند. همه کاربران به تمام این سلاح‌ها دسترسی ندارند و سازگاری کاتالوگی به معنای موجودی رزمی نیست.

موشک ضدکشتی

بسته به نسخه و کاربر، موشک‌هایی مانند Kh-31A یا گونه‌های ضدسطحی دیگر می‌توانند برای هدف دریایی به‌کار روند. کشف و تعیین موقعیت کشتی در فاصله زیاد نیازمند داده حسگر خارجی، هواپیمای گشت، پهپاد یا شبکه شناسایی است؛ خود هواپیما به‌تنهایی تمام زنجیره هدف‌یابی را تضمین نمی‌کند.

موشک هوا به هوا

موشک‌های کوتاه‌برد فروسرخ R-60 و در برخی ارتقاها R-73 برای دفاع از خود حمل می‌شوند. این تسلیحات فنسر را به جنگنده برتری هوایی تبدیل نمی‌کنند؛ رادار، مانورپذیری و آموزش مأموریت آن برای نبرد هوایی تخصصی ساخته نشده است.

Storm Shadow و SCALP-EG در اوکراین

ادغام موشک کروز بریتانیایی-فرانسوی Storm Shadow/SCALP با Su-24M اوکراین یکی از مهم‌ترین ارتقاهای غیرروسی این خانواده است. این ترکیب اجازه می‌دهد هواپیما از فاصله دورتر به اهداف ثابت حمله کند. ویدئوی منتشرشده توسط نیروی هوایی اوکراین پرتاب این موشک‌ها از فنسر را نشان داده است؛ بااین‌حال جزئیات کامل رابط فنی و تعداد هواپیماهای تغییر‌یافته عمومی نیست.

نحوه استفاده عملیاتی

مأموریت با دریافت مختصات، تصاویر شناسایی، وضعیت پدافند و انتخاب سلاح آغاز می‌شود. خدمه مسیر ورود، نقاط تغییر ارتفاع، زمان رسیدن و مسیر خروج را برنامه‌ریزی می‌کنند. پس از برخاست، هواپیما ممکن است برای افزایش شعاع مأموریت سوخت‌گیری کند یا در ارتفاع پایین به منطقه نزدیک شود.

خلبان هدایت، کنترل ارتفاع و فرار از تهدید را بر عهده دارد؛ ناوبر/افسر تسلیحات رادار، موقعیت، حسگر هدف‌گیری و رهاسازی مهمات را مدیریت می‌کند. در مأموریت نفوذ سنتی، رادار تعقیب عوارض به حفظ ارتفاع پایین کمک می‌کند. در مأموریت مدرن‌تر، داده هدف از قبل بارگذاری می‌شود و موشک دورایستا پیش از ورود هواپیما به حلقه اصلی پدافند پرتاب خواهد شد.

پس از حمله، فنسر مسیر خروج را با سرعت بالا طی می‌کند، اقدامات اخلال و چف/فلر را در صورت هشدار به‌کار می‌گیرد و به پایگاه یا فرودگاه جایگزین بازمی‌گردد. موفقیت مأموریت فقط به خود هواپیما وابسته نیست؛ شناسایی، جنگ الکترونیک، پوشش جنگنده، تانکر، تعمیر و تأمین مهمات همگی حلقه‌های زنجیره کشف تا شلیک هستند.

تجربه عملیاتی و رزمی

اتحاد شوروی از Su-24 در جنگ افغانستان، به‌ویژه برای حمله از پایگاه‌های منطقه‌ای، استفاده کرد. روسیه پس از فروپاشی شوروی این خانواده را در چچن، جنگ ۲۰۰۸ گرجستان، سوریه و جنگ اوکراین به‌کار گرفت. ارزیابی دقیق تلفات در برخی نبردها دشوار است؛ ارقام رسمی طرف‌ها و شمارش منابع مستقل یکسان نیست.

سوریه Su-24MK را در جنگ داخلی خود به‌کار برد. در ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۴ یک Su-24 سوری با موشک پاتریوت اسرائیل سرنگون شد؛ اسرائیل گفت هواپیما وارد حریم تحت کنترلش شده بود و سوریه روایت متفاوتی ارائه کرد. گزارش گاردین اختلاف روایت‌ها را ثبت کرده است. در ۲۰۱۵ نیز سرنگونی Su-24M روسیه توسط F-16 ترکیه به بحرانی میان آنکارا و مسکو تبدیل شد.

در جنگ اوکراین، هر دو طرف از خانواده Su-24 استفاده کرده‌اند. در ماه‌های نخست، پرواز نزدیک خطوط پدافندی تلفات و ریسک زیادی داشت. از ۲۰۲۳، Su-24های اوکراینی با Storm Shadow/SCALP به سکوی پرتاب دورایستا تبدیل شدند و علیه اهدافی در مناطق تحت کنترل روسیه به‌کار رفتند. ادعاهای طرفین درباره تعداد هواپیماهای ساقط‌شده یا موشک‌های رهگیری‌شده باید با احتیاط خوانده شود؛ رویترز نیز در گزارش حملات بعدی تصریح کرده که برخی نتایج میدان نبرد مستقلاً قابل تأیید نبوده‌اند.

ایران از سوخو ۲۴ در رزمایش‌ها، رژه‌ها و مأموریت‌های بازدارندگی استفاده کرده است. حضور این نوع در رژه‌های رسمی نیز در وب‌سایت ریاست‌جمهوری ایران ثبت شده است. جزئیات عمومی قابل اتکای محدودی درباره کاربرد رزمی واقعی Su-24MK ایران وجود دارد؛ بنابراین ادعاهای غیررسمی درباره مأموریت‌های خاص را نباید قطعی دانست.

کاربران و کشورهای سفارش‌دهنده

شوروی بزرگ‌ترین کاربر بود و پس از فروپاشی آن، روسیه، اوکراین، بلاروس، قزاقستان و چند جمهوری دیگر بخشی از ناوگان را به ارث بردند. بسیاری از این کشورها هواپیما را بازنشسته یا در انبار نگهداری کردند. FlightGlobal گزارش کرده است که قزاقستان در ۲۰۲۴ عملیات Su-24 را پایان داد. بررسی ناوگان جهانی FlightGlobal این بازنشستگی را ثبت می‌کند.

روسیه همچنان Su-24M/MR را در کنار Su-34 به‌کار می‌گیرد، ولی عدد «موجودی» با تعداد آماده پرواز یکسان نیست. اوکراین نیز شمار محدودی Su-24M و Su-24MR را حفظ کرده و تعداد واقعی عملیاتی به دلیل جنگ محرمانه است. الجزایر یکی از مهم‌ترین کاربران صادراتی به شمار می‌رود و ایران نیز ناوگان Su-24MK دارد. درباره لیبی و سودان گزارش‌هایی از موجودی محدود وجود دارد، اما وضعیت پروازی و کنترل سازمانی همه هواپیماها روشن نیست.

سوخو ۲۴ در ایران

بخش مهمی از فنسرهای ایران هواپیماهای عراقی بودند که در جریان جنگ خلیج فارس ۱۹۹۱ برای در امان ماندن از حملات ائتلاف به ایران پرواز کردند و پس از جنگ در ایران باقی ماندند. منابع عمومی معمولاً از ۲۴ فروند عراقی سخن می‌گویند، اما شمار تحویلی، بازیابی‌شده و آماده‌پرواز در طول سه دهه یکسان نبوده است. برخی فهرست‌های سالانه عددی نزدیک ۲۳ تا ۲۹ فروند موجودی را درج کرده‌اند؛ این اعداد برآورد موجودی‌اند، نه تأیید تعداد عملیاتی روزانه.

برای ایران، Su-24MK به دلیل شعاع عملیاتی، توان حمل موشک و بمب سنگین و امکان سوخت‌گیری هوایی ارزشمند است. در مقابل، فرسودگی، تحریم قطعات و قدیمی‌بودن حسگرها چالش ایجاد می‌کنند. ادعاهای مربوط به ارتقاهای بومی یا ادغام سلاح‌های جدید باید موردی و بر اساس تصویر، اعلام رسمی و شواهد فنی سنجیده شوند.

قیمت و هزینه عملیاتی

قیمت دقیق و قابل مقایسه‌ای برای یک Su-24M «نو» وجود ندارد، زیرا تولید این خانواده در اوایل دهه ۱۹۹۰ پایان یافت و قراردادهای اصلی در اقتصاد دولتی شوروی بسته شدند. تبدیل قیمت روبل آن دوره به دلار امروز گمراه‌کننده است. قیمت هواپیماهای مازاد یا اوراقی نیز ارزش رزمی یک فنسر آماده پرواز را نشان نمی‌دهد.

هزینه واقعی برای کاربر امروزی شامل تعمیر سازه، بازسازی موتور، قطعات کمیاب، تجهیزات زمینی، آموزش خدمه و مهمات است. رقم عمومی قابل اتکایی برای هزینه هر ساعت پرواز Su-24 در همه کشورها منتشر نشده است. با توجه به دو موتور توربوجت، بال متغیر و اویونیک قدیمی، انتظار هزینه نگهداری بالا منطقی است، اما ارائه عدد دلاری بدون سند رسمی درست نیست.

مقایسه سوخو ۲۴ با رقبا

مقایسه Su-24M با F-111F Aardvark

ویژگی	Su-24M	F-111F
کشور	شوروی	آمریکا
نقش	حمله تاکتیکی ارتفاع پایین	نفوذ و حمله دوربرد
خدمه	۲ نفر کنار هم	۲ نفر کنار هم
سرعت	حدود ماخ ۱٫۳۵ در نسخه متأخر	بیش از ماخ ۲ در ارتفاع بالا
بار رزمی اسمی	حدود ۸ تن	بیشتر؛ بسته به پیکربندی
وضعیت	هنوز محدوداً عملیاتی	بازنشسته
مزیت اصلی	پراکندگی گسترده و بدنه نسبتاً کوچک‌تر	برد، محفظه داخلی و عملکرد پرسرعت بهتر

مزیت سوخو ۲۴: شمار تولید بالا، استفاده از باندهای خط مقدم و ادامه دسترسی برخی کاربران به قطعات و مهمات روسی.

مزیت F-111: برد و ظرفیت حمل بیشتر و بلوغ بالاتر در مأموریت نفوذ دوربرد؛ اما این هواپیما دیگر عملیاتی نیست.

مقایسه Su-24M با Panavia Tornado IDS

ویژگی	Su-24M	Tornado IDS/GR1
کشور	شوروی	بریتانیا، آلمان و ایتالیا
طراحی	دو موتور، بال متغیر	دو موتور، بال متغیر
آرایش خدمه	کنار هم	پشت سر هم
سرعت اعلامی	حدود ۱٬۳۱۵ کیلومتر بر ساعت	تا حدود ۲٬۴۰۰ کیلومتر بر ساعت در ارتفاع بالا
بار خارجی	حدود ۸٬۰۰۰ کیلوگرم	حدود ۸٬۱۶۵ کیلوگرم در GR1
تجربه رزمی	افغانستان، چچن، سوریه، اوکراین	خلیج فارس، بالکان، عراق و افغانستان

اعداد Tornado از راهنمای فنی موزه نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا گرفته شده‌اند.

مزیت سوخو ۲۴: ظرفیت حمل نزدیک به تورنادو و ناوگان باقی‌مانده بزرگ‌تر در برخی کشورها.

مزیت تورنادو: اویونیک و سلاح‌های غربی متنوع‌تر در نسخه‌های ارتقایافته و عملکرد سرعت ارتفاع بالا بهتر؛ اغلب کاربران آن را بازنشسته کرده‌اند.

مقایسه Su-24M با F-15E Strike Eagle

ویژگی	Su-24M	F-15E
نسل طراحی	جنگ سرد، دهه ۱۹۶۰	توسعه‌یافته در دهه ۱۹۸۰
نقش	بمب‌افکن تاکتیکی	جنگنده ضربتی چندمنظوره
رادار	مکانیکی، متمرکز بر زمین	رادار چندحالته مدرن‌تر
نبرد هوا به هوا	محدود و دفاعی	توان کامل هوا به هوا
بار تسلیحاتی	حدود ۸٬۰۰۰ کیلوگرم	حدود ۱۰٬۴۰۰ کیلوگرم در منابع بوئینگ برای خانواده Strike Eagle
بقاپذیری امروز	متکی به ارتفاع پایین و دورایستایی	آگاهی موقعیتی، سرعت، جنگ الکترونیک و شبکه بهتر

اسناد تاریخی بوئینگ حمل حدود ۲۳ هزار پوند سلاح را برای F-15E ذکر می‌کنند.

مزیت سوخو ۲۴: برای کاربران موجود، استفاده از سرمایه قبلی و برخی مهمات شوروی/روسی؛ هزینه خرید اولیه جدید عملاً مطرح نیست.

مزیت F-15E: رادار، ارتباطات، نبرد هوا به هوا، انعطاف مأموریتی و اکوسیستم سلاح مدرن بسیار برتر؛ البته خرید و بهره‌برداری گران‌تر است.

مقایسه Su-24M با Su-34

ویژگی	Su-24M	Su-34
کشور	شوروی	روسیه
خدمه	۲ نفر کنار هم	۲ نفر کنار هم
بال	متغیر	ثابت
موتور	AL-21F-3A توربوجت	AL-31F-M1/گونه‌های خانواده AL-31 توربوفن
حسگر و کابین	عمدتاً آنالوگ، وابسته به ارتقا	دیجیتال‌تر و چندمنظوره‌تر
بار رزمی	حدود ۸ تن	عموماً تا حدود ۸ تا ۱۲ تن بسته به منبع و پیکربندی
آینده خدمت	رو به کاهش	در حال تولید و جایگزینی تدریجی

مزیت سوخو ۲۴: ناوگان موجود، زیرساخت شناخته‌شده و بدنه‌ای که هنوز با سلاح دورایستا مفید است.

مزیت Su-34: برد، حسگر، کابین، ارتباطات، جنگ الکترونیک و ظرفیت رشد بهتر. Su-34 جانشین مستقیم کامل در همه یگان‌ها نیست، اما مسیر اصلی روسیه برای جایگزینی فنسر به شمار می‌رود.

توان مقابله و آسیب‌پذیری

پدافند می‌تواند با رادارهای زمینی شبکه‌شده، هواپیمای آواکس، جنگنده‌های گشت رزمی و حسگرهای غیرفعال مسیر فنسر را کشف کند. پرواز پایین افق راداری را کوتاه می‌کند، اما مصرف سوخت را بالا می‌برد و هواپیما را در معرض سامانه‌های کوتاه‌برد، توپ ضدهوایی و موشک‌های دوش‌پرتاب قرار می‌دهد.

در ارتفاع متوسط، Su-24 دید و برد سلاح بهتری دارد اما برای سامانه‌های پدافند بردبلند آشکارتر است. اخلال ارتباط، فریب GPS/GLONASS، حمله به پایگاه، باند، انبار مهمات و تانکرها نیز می‌تواند توان عملیاتی را بدون سرنگون‌کردن هواپیما کاهش دهد.

اصطلاح «غیرقابل رهگیری» درباره سوخو ۲۴ نادرست است. این هواپیما پنهانکار نیست و نمونه‌های آن با جنگنده و سامانه‌های زمین‌به‌هوا ساقط شده‌اند. در عین حال، کشف به معنای اصابت قطعی نیست؛ مسیر پایین، جنگ الکترونیک، پوشش جنگنده و موشک دورایستا می‌توانند احتمال بقا را افزایش دهند.

نقاط قوت

• ظرفیت حمل بالا: حداکثر اسمی حدود ۸ تن برای هواپیمایی در این کلاس قابل‌توجه است.
• پرواز تمام‌هوا: رادار ناوبری و تعقیب عوارض برای شب و هوای نامساعد طراحی شده است.
• بال متغیر: برخاست و فرود قابل‌قبول را با پرواز سریع ترکیب می‌کند.
• دو خدمه تخصصی: تقسیم کار بار ذهنی مأموریت پیچیده را کاهش می‌دهد.
• تنوع مهمات: بمب، موشک ضد‌رادار، هوا‌به‌سطح، ضدکشتی و سلاح دفاعی حمل می‌کند.
• سوخت‌گیری هوایی در Su-24M: امکان گسترش شعاع مأموریت را فراهم می‌سازد.
• سازگاری با ارتقا: نمونه اوکراینی نشان داد که حتی سلاح کروز غربی نیز قابل ادغام است.
• تجربه رزمی گسترده: نقاط ضعف و قوت آن در چندین جنگ واقعی آزموده شده‌اند.

نقاط ضعف

• اویونیک قدیمی: رادار مکانیکی و نمایشگرهای نسل جنگ سرد از استانداردهای امروز عقب‌اند.
• پنهانکار نبودن: بدنه و مهمات خارجی امضای راداری بالایی دارند.
• مصرف سوخت زیاد: دو توربوجت در ارتفاع پایین کارایی سوختی محدودی دارند.
• نگهداری پیچیده: بال متغیر و موتور قدیمی هزینه و زمان تعمیر را بالا می‌برند.
• نبرد هوایی محدود: موشک کوتاه‌برد دفاعی جای رادار و مانور جنگنده را نمی‌گیرد.
• وابستگی به شبکه پشتیبانی: برای حمله دوربرد به اطلاعات هدف، تانکر و پوشش نیاز دارد.
• ریسک نفوذ مستقیم: پدافندهای مدرن مأموریت سنتی ارتفاع پایین را خطرناک کرده‌اند.
• فرسودگی سازه: بسیاری از بدنه‌ها چند دهه عمر دارند و تعداد آماده‌پرواز کمتر از موجودی اسمی است.

آینده و برنامه‌های ارتقا

آینده خانواده Su-24 دو مسیر متفاوت دارد. در روسیه، Su-34 به‌تدریج نقش ضربتی را تحویل می‌گیرد، اما حضور Su-24M و Su-24MR در گزارش‌های رسمی و رزمایش‌ها نشان می‌دهد خروج کامل یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد. وزارت دفاع روسیه هنوز در گزارش‌های خود از یگان‌های دارای Su-24M نام می‌برد؛ برای نمونه، گزارش رسمی روسیه در ۲۰۲۶ این هواپیما را در ترکیب هوانوردی تاکتیکی ذکر کرده است.

برای اوکراین، ارزش اصلی باقی‌مانده در حمل موشک کروز غربی و نگهداری شمار محدودی بدنه است. برای ایران و الجزایر، ادامه خدمت به موجودی موتور، قطعه، مهمات و کیفیت ارتقا وابسته خواهد بود. نصب نمایشگر، ناوبری جدید و سلاح دورایستا می‌تواند عمر مأموریتی را افزایش دهد، اما محدودیت سازه و طراحی پایه را حذف نمی‌کند.

به احتمال زیاد فنسر در دهه ۲۰۳۰ نیز در تعداد محدود دیده خواهد شد، ولی این یک برآورد است، نه برنامه رسمی مشترک کاربران. ساخت نمونه جدید یا تعویض موتور در مقیاس بزرگ منطقی به نظر نمی‌رسد؛ تمرکز محتمل بر تعمیر، دیجیتال‌سازی محدود و ادغام تسلیحات خواهد بود.

جمع‌بندی نهایی

سوخو ۲۴ محصول دوره‌ای است که راه اصلی عبور از پدافند، پرواز بسیار پایین و سریع تلقی می‌شد. بال متغیر، دو موتور قدرتمند، کابین دونفره کنار هم و سامانه ناوبری-حمله Puma آن را به یکی از مهم‌ترین بمب‌افکن‌های تاکتیکی شوروی تبدیل کرد. Su-24M با سوخت‌گیری هوایی، هدف‌گیری اپتیکی و سلاح هدایت‌شونده، قابلیت‌های طرح اولیه را گسترش داد.

در میدان امروز، فنسر با رادار قدیمی، امضای بالا و نگهداری سنگین در برابر F-15E یا Su-34 عقب‌تر است. بااین‌حال ظرفیت حمل، برد مناسب و امکان پرتاب سلاح دورایستا اجازه داده این هواپیما هنوز نقش مؤثر داشته باشد. تجربه اوکراین روشن‌ترین مثال است: ارزش عملیاتی فقط از سن بدنه تعیین نمی‌شود؛ مهمات، اطلاعات هدف و شیوه به‌کارگیری می‌توانند هواپیمایی قدیمی را دوباره مهم کنند.

برای ایران نیز سوخو ۲۴ یکی از معدود سکوهای ضربتی سنگین با شعاع قابل‌توجه محسوب می‌شود، اما ارزیابی واقعی توان آن بدون دانستن نرخ آمادگی، نوع ارتقا و موجودی سلاح ممکن نیست. نه باید آن را «بی‌رقیب» دانست و نه صرفاً به دلیل سن بالا بی‌فایده خواند. جایگاه واقعی Su-24، سکوی ضربتی باتجربه اما سالخورده‌ای است که در صورت پشتیبانی مناسب هنوز خطرناک است، ولی برای بقا به تاکتیک، جنگ الکترونیک و سلاح دورایستا بیش از گذشته وابسته شده است.

پرسش‌های متداول

۱. سوخو ۲۴ ساخت کدام کشور است؟

محصول اتحاد جماهیر شوروی و دفتر طراحی سوخو است؛ روسیه میراث اصلی صنعتی و عملیاتی آن را در اختیار گرفت.

۲. آیا Su-24 جنگنده است یا بمب‌افکن؟

تعریف دقیق آن بمب‌افکن تاکتیکی یا هواپیمای تهاجمی عمقی است. توان دفاع هوا‌به‌هوا دارد، اما جنگنده تخصصی نیست.

۳. سوخو ۲۴ چه سالی وارد خدمت شد؟

نسخه پایه در میانه دهه ۱۹۷۰ وارد خدمت شد؛ Su-24M در ۱۹۸۳ پذیرفته شد.

۴. سرعت سوخو ۲۴ چقدر است؟

حداکثر سرعت معمولاً برای Su-24M حدود ۱٬۳۱۵ کیلومتر بر ساعت ذکر می‌شود. اعداد نزدیک ماخ ۲ مربوط به نمونه‌های اولیه با ورودی هوای متفاوت‌اند.

۵. برد سوخو ۲۴ چقدر است؟

برد انتقالی تا حدود ۲٬۷۷۵ کیلومتر و شعاع رزمی، بسته به بار و پروفایل، حدود ۵۶۰ تا بیش از ۱٬۰۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود.

۶. سوخو ۲۴ چه موتوری دارد؟

دو موتور توربوجت پس‌سوزدار AL-21F-3A با حدود ۱۰۹٫۸ کیلونیوتن رانش پس‌سوز برای هر موتور.

۷. ظرفیت حمل مهمات آن چقدر است؟

حداکثر اسمی حدود ۸٬۰۰۰ کیلوگرم است، اما بار عملیاتی معمولاً کمتر و متناسب با برد و مأموریت انتخاب می‌شود.

۸. رادار سوخو ۲۴ از چه نوعی است؟

رادارهای Orion-A و Relyef مکانیکی و متعلق به نسل جنگ سرد هستند؛ AESA محسوب نمی‌شوند.

۹. آیا سوخو ۲۴ پنهانکار است؟

خیر. طراحی آن برای کاهش جدی سطح مقطع راداری انجام نشده و بقاپذیری‌اش بیشتر بر ارتفاع پایین، سرعت و جنگ الکترونیک متکی است.

۱۰. آیا سوخو ۲۴ قابل رهگیری است؟

بله. رادارها، جنگنده‌ها و پدافند زمینی قادر به کشف و درگیری با آن هستند، هرچند تاکتیک و اخلال می‌تواند کار رهگیری را دشوارتر کند.

۱۱. آیا ایران سوخو ۲۴ دارد؟

بله، نیروی هوایی ارتش ایران Su-24MK در اختیار دارد. تعداد دقیق آماده‌به‌کار به‌طور عمومی اعلام نشده است.

۱۲. سوخو ۲۴های ایران از کجا آمدند؟

بخش مهمی از آن‌ها هواپیماهای عراقی بودند که در جنگ خلیج فارس ۱۹۹۱ به ایران پرواز کردند و در کشور باقی ماندند.

۱۳. تفاوت Su-24M و Su-24MK چیست؟

Su-24M نسخه بهبودیافته شوروی و Su-24MK مدل صادراتی آن است که تجهیزاتش بسته به مشتری می‌تواند محدودتر یا متفاوت باشد.

۱۴. Su-24MR چه مأموریتی دارد؟

نسخه شناسایی تاکتیکی است و به‌جای مجموعه کامل حمله، دوربین، حسگر فروسرخ و رادار نقشه‌برداری جانبی حمل می‌کند.

۱۵. آیا سوخو ۲۴ موشک کروز حمل می‌کند؟

بسته به نسخه و ادغام تسلیحاتی بله؛ اوکراین Su-24M را برای Storm Shadow/SCALP تغییر داده است و برخی گونه‌ها موشک Kh-59 حمل می‌کنند.

۱۶. آیا سوخو ۲۴ توان ضدکشتی دارد؟

در برخی پیکربندی‌ها بله، اما موفقیت به موشک مناسب و شبکه کشف و هدف‌یابی دریایی وابسته است.

۱۷. قیمت سوخو ۲۴ چقدر است؟

قیمت نو و قابل‌مقایسه‌ای وجود ندارد، چون تولید پایان یافته است. قیمت نمونه مازاد یا اوراقی نشان‌دهنده هزینه یک هواپیمای رزمی آماده نیست.

۱۸. مهم‌ترین نقطه قوت سوخو ۲۴ چیست؟

ترکیب بار سنگین، شعاع مناسب، پرواز تمام‌هوا و قابلیت حمل طیف متنوع مهمات.

۱۹. بزرگ‌ترین ضعف آن چیست؟

اویونیک قدیمی، امضای راداری بالا، مصرف سوخت و نگهداری دشوار بدنه‌های سالخورده.

۲۰. آیا Su-34 جایگزین Su-24 است؟

در روسیه، Su-34 به‌تدریج بخش بزرگی از نقش ضربتی Su-24 را می‌گیرد، اما جایگزینی کامل زمان‌بر است و نسخه شناسایی نیز مسئله جداگانه‌ای دارد.

۲۱. سوخو ۲۴ بهتر است یا تورنادو؟

پاسخ به نسخه و مأموریت بستگی دارد. تورنادوی ارتقایافته اویونیک و سلاح غربی پیشرفته‌تری داشت؛ Su-24 ظرفیت حمل مشابه و حضور عملیاتی طولانی‌تری در برخی کشورها دارد.

۲۲. آیا سوخو ۲۴ می‌تواند با جنگنده نسل پنجم مقابله کند؟

برای نبرد هوایی با جنگنده نسل پنجم طراحی نشده است. بهترین راه بقا، پرهیز از درگیری مستقیم، پوشش جنگنده و استفاده از سلاح دورایستا است.

۲۳. چند فروند سوخو ۲۴ ساخته شد؟

برآورد رایج حدود ۱۴۰۰ فروند برای کل خانواده است؛ منابع در عدد دقیق اختلاف دارند.

۲۴. آیا سوخو ۲۴ هنوز خطرناک است؟

بله، به‌خصوص اگر سلاح دقیق دورایستا و اطلاعات هدف مناسب داشته باشد؛ اما در نفوذ مستقیم علیه پدافند مدرن آسیب‌پذیر است.

۲۵. سوخو ۲۴ تا چه زمانی در خدمت می‌ماند؟

تاریخ مشترک و قطعی وجود ندارد. احتمال دارد تعدادی از آن‌ها در دهه ۲۰۳۰ باقی بمانند، ولی این موضوع به قطعه، عمر سازه و برنامه هر کاربر بستگی دارد.